হাবুং

অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ পৰা
নেভিগেশ্যনলৈ যাওক সন্ধানলৈ যাওক
হাবুং
—  কামৰূপ ৰাজ্যৰ পৌৰাণিক প্ৰদেশ (Vishaya)  —
হাবুং প্ৰদেশ
চুকাফাৰ স্মৃতিত নিৰ্মাণ কৰা তোৰণ

হাবুং (ইংৰাজী: Habung) পৌৰাণিক কামৰূপৰ এটা বৃহৎ অঞ্চল আছিল। বৰ্তমান হাবুঙৰ ভূমি লখিমপুৰ জিলাত অন্তৰ্ভুক্ত, যদিও কিছুলোকে ইয়াক বৰ্তমানৰ ধেমাজি জিলাৰ অংশ বুলি দাবী কৰে।[1] ৱেড (১৮০০)-ৰ মতে, সোৱণশিৰি নদী আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ মিলন হোৱা অঞ্চলটোক হাবুং বুলি জনা গৈছিল।[2] শিলালিপিৰ তথ্য অনুসৰি, হাবুং (Ha-Vrnga Visaya) আছিল এখন প্ৰদেশ য'ত ব্ৰাহ্মণসকলক দশম শতিকাত কামৰূপৰ পাল ৰাজবংশৰ ৰত্নপালে বসতি স্থাপন কৰাইছিল।[3] কামৰূপৰ পটনৰ পাছত হাবুং চুতীয়া ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত আহে আৰু এই অঞ্চলত বৃহৎপাত্ৰ নামৰ এজনক শাসন কৰিবলৈ ৰখা হয়।[4][5] চুকাফাই হাবুঙত চাৰি বছৰ খেতি কৰি বানপানীৰ ফলত পুনৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দক্ষিণ পাৰলৈ ঘূৰি যায়। পাছলৈ চুহুংমুং ৰজাই হাবুঙ দখল কৰি ভটিয়লিয়া গোহাঁই নামৰ বিষয়া এজনক ৰাজত্ব কৰিবলৈ ৰাখে।[6][7]

হাবুং নামৰ উৎপত্তি[সম্পাদনা কৰক]

হাবুং শব্দটো মূলতঃ বড়ো-কছাৰী মূলীয় ভাষাৰ বুলি জনা যায়[8]। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে "মাটিৰে ভৰা ঠাই" অৰ্থাৎ "নদীৰ পানীয়ে খহাই অনা পলস জমা হৈ সৃষ্টী হোৱা ভূমি। " "হা" মানে হৈছে "মাটি" (যেনে হাছাও, হাজং, হালালি, ইত্যাদি) আৰু "বুঙ" মানে হৈছে ভৰি পৰা।[9] পি.আৰ.টি গৰ্ডনৰ অনুসৰি পৌৰাণিক মৰাণ ভাষাত "হাবুঙ"ৰ অৰ্থ হৈছে "মানুহৰ বাসতি/চাপৰি"।[10] ইতিহাসবিধ চিড্নি এণ্ডেলৰ "ডা কচাৰী" নামৰ কিতাপখনত উল্লেখ কৰা মতে বুৰঞ্জীত মৰাণ সকলক হাবুঙীয়া বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল যাৰ অৰ্থ আছিল "ভূমিৰ থলগিৰি"। এখেতৰ মতে হাবুঙ শব্দটো প্ৰকৃততে "হা" (মাটি)-"চুবুঙ" (মানুহ)ৰ পৰা উৎপত্তি হৈছিল।[11] হাবুঙৰ ওচৰতে খুবুং নামৰ অন্য এক অঞ্চল এতিয়াও দেখা পোৱা যায়। কামৰূপৰ ৰাজ ৰত্ন পালৰ তামৰ ফলিত হাব্ৰং বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।[12] ১৪২৮ চনৰ চুতীয়া ফলিত শ্ৰী বৃহৎ পাত্ৰক "হাবুঙাধিপতি" (হাবুঙৰ অধিকাৰী) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।[13]

চুকাফাৰ স্মৃতিত নিৰ্মাণ কৰা মন্দিৰৰ ভেটি

আন এক মত অনুসৰি হাবুং টাই-আহোম ভাষাৰ শব্দ হয় যাৰ অৰ্থ "পঞ্চমখন বোকাময় ঠাই"। অৱশ্যে টাই ভাষাত "বুঙ"ৰ সলনি "বৃ" শব্দয়েহে বোকাময় ঠাই বু্জাই।[14] ইয়াৰ উপৰিও বুৰঞ্জীত প্ৰথমৰ পৰা চতুৰ্থখন বোকাময় ঠাই বিষয়ে জনা নাযায় আৰু হাবুঙলৈ যোৱা আগত চুকাফাই তিনিখন ঠাইতহে (নামৰূপ, তিপাম, অভয়পুৰ) খেতি কৰিছিল।[15] উল্লেখযোগ্য যে আহোম সকলৰ প্ৰব্ৰজনৰ আগৰে পৰা হাবুং নামৰ প্ৰদেশত ব্ৰাহ্মণ আৰু চুতীয়া সকলৰ বসতি আছিল।[16]

হাবুঙৰ ইতিহাস[সম্পাদনা কৰক]

১০ শতিকাৰ ৰত্নপালৰ তামৰ ফলিৰ পৰা হাবুং প্ৰাচীন কালৰ পৰাই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অঞ্চল বা প্ৰদেশ আছিল বুলি উমান পোৱা যায়, য'ত কামৰূপৰ ৰজা সকলে ব্ৰাহ্মণৰ সংস্থাপন কৰিছিল।[17][18] ১২০০ শতিকাত কামৰূপ বিভক্ত হোৱাৰ ফলত হাবুং চুতীয়া ৰাজ্যৰ অধীনলৈ আহে। ৰত্নধ্বজপালে দদায়েক স্বেতগিৰিৰ ৰজা ভদ্ৰশেনৰ পৰা ধেমাজি অঞ্চল দখল কৰি হাবুঙৰ দক্ষিণৰ ৰতনপুৰত ৰাজধানী স্থাপন কৰে।[19] একে সময়চোৱাতে পাটকাই পৰ্বতৰ পুৰ্বৰ পৰা অহা চুকাফাই অভয়পুৰত (শিৱসাগৰৰ অঞ্চল) বানপানী হোৱাৰ ফলত হাবুঙৰ এটা অঞ্চলত থাকিবলৈ লয়। কিন্তু ৪ বছৰ থাকি পুনৰ বানপানী হোৱাৰ ফলত শিৱসাগৰৰ লিগিৰী গাঁৱলৈ (চনটক) উভতি যায় য'ত বৰাহী চুতীয়া সকলক লগ পায়। উল্লেখযোগ্য যে বানপানী হোৱাৰ বাবে চুকাফাই তিপাম (কানগং নামৰ এজন), নামৰূপ (খুণতাং নামৰ এজন) বা লিগিৰী গাঁৱ (তাখোনলাক নামৰ এজন) লেখীয়াকৈ অভয়াপুৰ আৰু হাবুং অঞ্চলত কোনো লোকক ৰাখি যোৱা নাছিল।[20] ইয়াৰ পাছত হাবুঙৰ উল্লেখ ১৪ শতিকাত পোৱা যায়। ইব্ন বট্টোতাই ১৪ শতিকাৰ ‌আগ ভাগত কামৰূপ ভ্ৰমণ কৰোঁতে হাবুঙলৈ(হাবাঙ) আহিছিল। এই‌ কথা তেওঁ ‌নিজৰ‌ লেখনীত উল্লেখ ‌কৰিছে।[21] তেওঁৰ মতে হাবুং তেতিয়াৰ দিনত‌ এক সমৃদ্ধিশালী অঞ্চল আছিল। চুতীয়া ৰজা সত্যনাৰায়ণে ১৩৯২ চনত হাবুং অঞ্চলত ব্ৰাহ্মণক ভূমি দান কৰিছিল। মৃত্যু দণ্ডৰ পৰা প্ৰাণ ৰক্ষা কৰিবলৈ আহোম ৰজা থিয়াও খামতিৰ ৰাণীয়ে দিহিং(পূৰ্বতে দিহিং বোকাখাটৰ মহোৰামুখত পৰিছিল) পাৰ হৈ আহি চুতীয়া ৰাজ্যৰ হাবুঙত আশ্ৰয় লৈছিল। নাওবৈচা ফুকনৰ বুৰঞ্জীৰ মতে হাবুঙত ব্ৰাহ্মণ এজনে তেখেতক প্ৰশ্ন কৰোঁতে তেখেতে নিজকে অসম(আহোম)‌‌‌‌‌ ৰাজ্যৰ ৰাণী বুলি চিনাকি দিছিল। ইয়াৰ পাচত হাবুঙৰ উল্লেখ ১৪২৮ চনত চুতীয়া ৰজা‌ ধৰ্মনাৰায়ণৰ পুত্ৰ দুৰ্লভনাৰায়ণৰ সদিয়াত উদ্ধাৰ হোৱা তামৰ ফলিত পোৱা যায়। এই ফলিৰ মতে চুতীয়া সেনাপতি শ্ৰী বৃহৎ পাত্ৰ হাবুঙৰ অধিকাৰী (হাবুঙাধিপতি) আছিল আৰু স্বধয়াধিপতি শ্ৰী শ্ৰী ধৰ্মনায়াৰণৰ আদেশত তেওঁ পুৰন্দৰ বিপ্ৰ‌ নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণক ৪০০ পুটি মাটি দান কৰিছিল।

ফলিৰ অংশ:

"পুৰন্দৰায় ৱিপ্ৰায় ভুপুটীনাং চতুঃশতম্।
নৃপাদেশাৎ সমাগত্য দাদদী-শাসনং দদৌ॥ হাবুঙ্গাধিপতিঃ সোহপি ষষ্ঠিসংখ্যান্ দ্বিজানপি॥"

ইয়াৰ বাহিৰেও প্ৰায় ৬খন চুতীয়া ৰজাৰ তামৰ ফলি (১৩৯২-১৫২২ মাজৰ) হাবুং অঞ্চলত পোৱা গৈছে।

চুতীয়া সকলৰ মাজত আজিও হাবুঙৰ উল্লেখ থকা নিচুকনি গীত শুনিবলৈ পোৱা যায়। উদাহৰণ:

"হালিকি এই বাপেৰ ক'লৈ গ'ল,

হাবুঙীয়া বুঢ়াৰ লগত কাঁহ কোবাই গ'ল।
....
হাবুঙীয়া বাঢ়ৈয়ে চ'ৰানাও সাজে
কুৰুলাৰ কেৰুহেন উৰো উৰো কৰে,

উৰিব নোৱাৰিহে সাগৰতে পৰে; "

১৫১২ চনত আহোম ৰজা চুহুংমুঙে হাবুঙৰ চুতীয়া সেনাপতি বৃহৎপাত্ৰৰ(বৰপাত্ৰ) পৰা হাবুং অঞ্চলৰ পানবাৰী দখল কৰে যাৰ ফলত ১৫১৩ চনত চুতীয়া-আহোম ৰাজ্যৰ মাজত যুদ্ধ আৰম্ভ হয়।[22][23] ১৫২০ চনত চুতীয়া ধীৰনাৰায়ণে পুনৰ বাৰ হাবুং অঞ্চল ঘূৰাই লয় আৰু ১৫২২ চনত হাবুঙৰ ব্ৰাহ্মণক মাটি দান কৰে। ঢকোৱাখনাৰ(হাবুং) কোঁৱৰগাঁৱত উদ্ধাৰ হোৱা এই ফলিৰ মতে ১৫২২ চনত শদিয়াৰ অধিপতি বিষ্ণু বংশৰ শ্ৰী ধীৰনাৰায়ণে প্ৰচণ্ড দুৰ্দণ্ড বাহুৰে সকলোকে পৰাজিত কৰি ৰাজ্যশ্ৰী লাভ কৰিছিল। [24] ইয়াৰ পাছতে চুতীয়া ৰাজ্য নীতিপালৰ হাতলৈ যায়। নীতিপালৰ দুৰ্বল শাসনৰ সুযোগ লৈ চুহুংমুঙে পুনৰ চুতীয়া ৰাজ্য আক্ৰমণ কৰে। ডিব্ৰুমুখৰ যুদ্ধত চুতীয়াৰ নেতৃত্বত থকা কাচিতৰাৰ লগতে বৰপাত্ৰ(হাবুঙাধিপতি) উল্লখ আছে।[25] ১৫২৪ চনত আহোম সকলে হাবুুুুঙকে ধৰি সম্পূৰ্ণ চুতীয়া ৰাজ্য দখল কৰি লৈছিল।[26] ১৫২৫ চনত চুহুংমুঙ ৰজাই হাবুং ৰাজত্ব কৰিবলৈ ভটিয়লীয়া গোহাঁই(থাওমোঙ মোঙ-তিউ) পদ সৃষ্টি কৰিছিল আৰু ক্লাঙচেঙ বোলা এজনক বঢ়াইছিল।[27] ১৫২৭ চনত চুতীয়াৰ শ্ৰী বৃহৎ পাত্ৰক অনুকৰণ কৰি ক্লাঙচেঙক বৰপাত্ৰগোঁহাই পতা হৈছিল।[28] চুক্লেংমুঙ(চুহুংমুঙৰ পুত্ৰ) ৰজাৰ দিনত হাবুঙৰ উল্লেখ পুনৰ পোৱা যায়। বুৰঞ্জীৰ অনুসৰি এই ৰজাৰ দিনত চুতীয়াৰ বৰপাত্ৰ এজনৰ সমৰ্থন পাই হাবুঙৰ ব্ৰাহ্মণ মুখিয়াল এজনে বিদ্ৰোহ কৰে। ফলত যুদ্ধ এখন হয় য'ত বৰপাত্ৰ জনৰ মৃত্যু হয় আৰু ব্ৰাহ্মণজন বেহাৰলৈ পলাই যায়। এই বৰপাত্ৰ হয়টো পুৰণি চুতীয়া বৰপাত্ৰ ৰাজপৰিয়ালৰ লোক আছিল‌‌ আৰু ক্লাঙচেঙক বৰপাত্ৰগোঁহাই পতা হোৱাৰ বাবে পূৰ্বৰ ভটিয়লীয়া গোহাঁইৰ ঠাইত হাবুঙত ৰাজত্ব কৰিবলৈ ৰখা হৈছিল।[29]

হাবুঙত চুকাফাৰ স্মৃতিৰক্ষা[সম্পাদনা কৰক]

যদিও পৌৰাণিক হাবুং বৰ্তমানৰ ঢকোখনা মহকুমা বুলি জনা যায়, তথাপিও কিছু লোকে হাবুঙ ধেমাজিত স্থিত বুলি দাবী কৰি আহিছে।[30] এই দাবীৰ অনুসৰি সেই সকল লোকে চুকাফা ৰজাৰ স্মিতিত হাবুঙত এটা মন্দিৰ স্থাপন কৰে। ১৯৯০ চনৰ ১৭ জুন তাৰিখে স্থানীয় ফুৰালুং সংঘ আৰু সেইসময়ৰ ধেমাজি জিলাৰ অতিৰিক্ত উপায়ুক্ত নগেন হাজৰিকাৰ সহযোগত আহোম ধৰ্মৰ নিয়ম অনুসৰি আহোমসকলৰ পূজা কৰা গৃহ হলুং হ'ফি মন্দিৰৰ নিৰ্মাণৰ কাৰণে আধাৰশিলা স্থাপন কৰে। পাছত ৯জন শুভাকাংক্ষীৰ দ্বাৰা ৮টা খুটা প্ৰদান কৰা হয় যাৰ ফলত স্থায়ী ভাবে হ'ফিটো নিৰ্মাণ কৰি উলিওৱা হৈছিল। সেই ঠাইৰ ঐতিহ্য ৰক্ষা কৰি পৰম্পৰাগত ফুৰালুংবানফি ধৰ্মৰ নীতিনিয়মতে টাইভেটিৰ ভিতৰত থকা হফি টোত ম'-লুং টাইপণ্ডিত সকলে আৰু বিশেষকৈ স্থানীয় ম'-চাম পণ্ডিত সকল আৰু স্থানীয় পঞ ফুৰালুং সংঘৰ সদস্য সকলে টাইআহোম ভাষাতে সেৱা অৰ্চনা কৰে। মন্দিৰত সেৱা আগ বঢ়োৱাৰ সময়ত বিশেষ দুটামান প্ৰাচীন টাই নিয়ম পালন কৰিব লাগে। তাই-চি পৰম্পৰা কৰাটো বাধ্যতামূলক আৰু তাত কক বান ফাই (চাকি জ্বলোৱা), আই চিংলাও গোৱা আদি নিয়ম কৰা হয়, তালৈ কাই অৰ্থাত কুকুৰা নিয়ম মতে নিয়া হয়। তালৈ যাওঁতে নিয়ম অনুসৰি বিভিন্ন ৰঙৰ কুকুৰা, লাও বা সাজপানী, নিয়াৰ উপৰিও বানফাই অৰ্থাৎ চাকি নিব লাগে। সন্তানৰ আশাত বগা মতা কুকুৰা দিব লাগে, অসুখ বা বিপদৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ কলা মতা কুকুৰা দিয়া হয় আৰু অইন বিশেষ মনোকামনা নাথাকিলে যিকোনো ৰঙৰ বা পখৰা মতা বা মাইকী কুকুৰা তাই-চি নিয়ম কৰা হয়। হাবুংলৈ তৎক্ষণাত যাব যদি কোনো ব্যক্তিয়ে নোৱাৰে তেতিয়া "মু-বাই তাম-বাই" নামৰ পৰম্পৰাৰে টোপোলা এটা বান্ধি কুকুৰা আগ বঢ়াই ৰখাৰ নিয়ম আছে। এই অঞ্চলৰ ঐতিহ্য ৰক্ষাৰ্থে অসম চৰকাৰে পুনঃনিৰ্মাণৰ বাবে যথেষ্ট ৰাজ পুঁজি প্ৰদান কৰে। ২০১৭ চনত তেতিয়াৰ অসমৰ মুখ্যমন্ত্ৰী সৰ্বানন্দ সোণোৱালদেৱে নতুনকৈ নিৰ্মাণ কৰা হ-ফিত উদযাপিত মে-দাম-মে-ফি অনুষ্ঠানত উপস্থিত হৈ হাবুঙক পৰ্যটনৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি তুলিবলৈ ২ কোটি টকা প্ৰদানৰ ঘোষণা কৰে।[31]

তথ্যসূত্ৰ[সম্পাদনা কৰক]

  1. Saikia, Yasmin, "Fragmented Memories: Struggling to be Tai-ahom in India, p. 28, "Dhemaji is more political and therefore somewhat more volatile than Patsako. Tai-ahom activism was very visible there, so much so that the first capital city of the Ahom swargadeos, Habung, was identified and claimed to be in Dhemaji."
  2. Wade, J.P, An Account of Assam: Rivers of Assam,p.16.
  3. "Habung was an ancient Brahmin settlement (Havrnga-Vishaya) situated near the mouth of the Dihing river." (Guha 1983:11) "According to tradition, Habung was a petty medieval principality governed by its Brahmin settlers themselves. It now appears from a recently found copper plate inscription that it was the same as the Ha-Vrnga Visaya where a Brahmin was given land by King Ratnapala. (c 10th century) (Guha 1983:33f)
  4. Habung was a Chutiya dependency; that still earlier it was an autonomous principality of Brahmins; and that the latter's origins could be traced back to a circa 10th-century copper-plate and grant issued by king Ratnapala (Guha 1984:73)
  5. Guha, Amalendu, The Ahom Political System: An Enquiry into the State Formation Process in Medieval Assam (1228-1714),p. 20,It appears that the noble designation of Barpatragohain was borrowed from the civil list of Habung where the local ruler, a dependent of the Chutia king, had the title of Vrihatpatra.
  6. Barua, Gopal Chandra, Ahom Buranji, p. 59
  7. Edward Gait, The History of Assam, p.90, "In 1525, Suhungmung proceeded in person to Dihing, and appointed officers to administer the frontier provinces of Habung, Dihing and Banlung."
  8. S.Endle, The Kacharis, p. 88, Habung-iya, perhaps from Ha earth, Bung for Su-bung men ; hence ha-bung-iya, autochthones
  9. As per the Linguistic Survey of India(Volume 3-2, p. 7), Ha means Land and Bung means Fill in standard Bodo language.
  10. PRT Gurdon, The Morans, p.43 In Moran language Habung meant Men/Settlement
  11. S.Endle, The Kacharis, p. 88, Habung-iya, perhaps from Ha earth, Bung for Su-bung men; hence ha-bung-iya, autochthones
  12. " Habung was an ancient Brahmin settlement (Havrnga-Vishaya) situated near the mouth of the Dihing river." (Guha 1983:11) "According to tradition, Habung was a petty medieval principality governed by its Brahmin settlers themselves. It now appears from a recently found copper plate inscription that it was the same as the Ha-Vrnga Visaya where a Brahmin was given land by King Ratnapala. (c 10th century) (Guha 1983:33)
  13. Neog, Maheswar,Light on a ruling dynasty of Arunachal Pradesh,p.819
  14. Borua,G.C.Ahom-Assamese-English Dictionary,p.153
  15. Barua, G.C.Ahom Buranji,p.46.
  16. " Habung was an ancient Brahmin settlement (Havrnga-Vishaya) situated near the mouth of the Dihing river." (Guha 1983:11) "According to tradition, Habung was a petty medieval principality governed by its Brahmin settlers themselves. It now appears from a recently found copper plate inscription that it was the same as the Ha-Vrnga Visaya where a Brahmin was given land by King Ratnapala. (c 10th century) (Guha 1983:33)
  17. " Habung was an ancient Brahmin settlement (Havrnga-Vishaya) situated near the mouth of the Dihing river." (Guha 1983:11) "According to tradition, Habung was a petty medieval principality governed by its Brahmin settlers themselves. It now appears from a recently found copper plate inscription that it was the same as the Ha-Vrnga Visaya where a Brahmin was given land by King Ratnapala. (c 10th century) (Guha 1983:33)
  18. The mention of Dibbaisa river forming southern boundary and Saica the south-western boundary led P.C. Choudhury to identify the Havranga visaya with Habung country lying to east of the river Suvansiri during the 10th-11th century A.D. Habung, comprising present Dhakuakhana region was for centuries a centre of Aryan culture
  19. Habung was a Chutiya dependency; that still earlier it was an autonomous principality of Brahmins; and that the latter's origins could be traced back to a circa 10th-century copper-plate and grant issued by king Ratnapala (Guha 1984:73)
  20. Barua, G.C.Ahom Buranji,p.46.
  21. Ibn Battuta,Travels in Asia and Africa:1325-1354,p.271.
  22. Deodhai Buranji, p. 16, লাঙ্কি ৰাইচিঙা(১৫১২) শকত ৰজাদেও হাবুঙৰ পানবাৰী ললেগৈ। লাঙ্কি মুংমুত শকত চুতীয়া ৰজা ধীৰনাৰায়ণে আহি দিখৌ মুখত পছলাৰে গড় বান্ধি ৰʼলহি।
  23. Gait, Edward, p. 87, "In 1512, Habung country was annexed. In 1513, the Chutia raja, Dhirnarayan, invaded the country with an army and a fotilla of boats.
  24. Barua, Swarnalata, Chutia jatir Buranji, p. 590.ধীৰনাৰায়ণৰ ঢকোৱাখনাৰ কোৱৰগাঁৱৰ তামৰ ফলি(১৪৪৪‌ শক/১৫২২ খ্ৰীষ্টাব্দ)
  25. [http://brahmaputra.ceh.vjf.cnrs.fr/bdd/IMG/pdf/parallele_ahom-assamais2-2.pdf The chiefs of the Chutiyas were Toktoru, Koitara, Chuluki Chetiya and Borpatro.
  26. Guha, Amalendu, The Ahom Political System: An Enquiry into the State Formation Process in Medieval Assam (1228-1714),p. 19, He first annexed Habung in 1512 and later also the rest of the Hinduised Chutia kingdom
  27. Barua, Gopal Chandra, Ahom Buranji, p. 59
  28. Guha, Amalendu, The Ahom Political System: An Enquiry into the State Formation Process in Medieval Assam (1228-1714),p. 20,It appears that the noble designation of Barpatragohain was borrowed from the civil list of Habung where the local ruler, a dependent of the Chutia king, had the title of Vrihatpatra.
  29. সুকুমাৰ মহন্তৰ ঘৰত পোৱা অসম বুৰঞ্জী, ২৫ পৃষ্ঠাত আছে-"সেই সময়ত ৰজা দাই ধৰিলে, বোলে-'চুটিয়া মাৰি ভূঞা বিলাকক মাৰি-কাটি বুপা ৰজায়ে ময়েহে ৰাজ্য লৈছো। বামুণে যে ৰজা‌ হয় চুটিয়াৰ বৰপাত্ৰকনো কিহলৈ থৈছোঁ?' এহি বুলি বৰপাত্ৰক মাৰিলে, বামুণকো ‌মাৰিব চালে, সপুত্ৰবান্ধৱে বেহাৰলৈ পলাই গেʼল। "
  30. Saikia, Yasmin, "Fragmented Memories: Struggling to be Tai-ahom in India, p. 28, "Dhemaji is more political and therefore somewhat more volatile than Patsako. Tai-ahom activism was very visible there, so much so that the first capital city of the Ahom swargadeos, Habung, was identified and claimed to be in Dhemaji."
  31. "Assam government to preserve seat of Ahom legacy in Habung". https://m.timesofindia.com/city/guwahati/assam-government-to-preserve-seat-of-ahom-legacy-in-habung/articleshow/56902877.cms.