হাবুং

অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ পৰা
নেভিগেশ্যনলৈ যাওক সন্ধানলৈ যাওক
হাবুং
তি-মুন
—  টাই আহোমৰ পঞ্চমখন ৰাজধানী  —
মৌঙ-হাবুং
হাবুং
নীতি বাক্য: আহোম ৰাজ্য মৌঙ দুন চোন খামৰ ৰাজধানী
মৌঙ ১২৪০
প্ৰতিষ্ঠাপক চাওলুং চুকাফা
টাই আহোম সকলৰ পঞ্চমখন ৰাজধানী
ৰাজধানী অংশ পুনঃনিৰ্মাণৰ কাৰণে আধাৰশিলা স্থাপন

হাবুং (ইংৰাজী: Habung) পৌৰাণিক কামৰূপৰ এটা বৃহৎ অঞ্চল তথা আহোম ৰাজ্যৰ পঞ্চম ৰাজধানী আছিল। বৰ্তমান হাবুঙৰ ভূমি পশ্চিম ধেমাজিৰ কঢ়া নৈৰ উত্তৰ পাৰৰ এটা অঞ্চল।

হাবুং নামৰ উৎপত্তি[সম্পাদনা কৰক]

বড়ো-কছাৰী মূলীয় তথ্য[সম্পাদনা কৰক]

হাবুং শব্দটো মূলতঃ বড়ো-কছাৰী মূলীয় ভাষাৰ হয় বুলি জনা যায়। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে "মাটিৰে ভৰা ঠাই" অৰ্থাৎ "নদীৰ পানীয়ে খহাই অনা পলস জমা হৈ সৃষ্টি হোৱা ভূমি"। "হা" মানে হৈছে "মাটি" (যেনে হাছাও, হাজং, হালালি, ইত্যাদি) আৰু "বুঙ" মানে হৈছে ভৰি পৰা।[1] পি.আৰ.টি গৰ্ডনৰ অনুসৰি পৌৰাণিক মৰাণ ভাষাত "হাবুঙ"ৰ অৰ্থ হৈছে "মানুহৰ বাসতি/চাপৰি"।[2] ইতিহাসবিধ চিড্নি এণ্ডেলৰ "ডা কচাৰী" নামৰ কিতাপখনত উল্লেখ কৰা মতে বুৰঞ্জীত মৰাণ সকলক হাবুঙীয়া বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল যাৰ অৰ্থ আছিল "ভূমিৰ থলগিৰি"। এখেতৰ মতে হাবুঙ শব্দটো প্ৰকৃততে "হা"(মাটি)-"চুবুঙ"(মানুহ)ৰ পৰা উৎপত্তি হৈছিল।[3] হাবুঙৰ ওচৰতে খুবুং নামৰ অন্য এক অঞ্চল এতিয়াও দেখা পোৱা যায়। কামৰূপৰ ৰাজ ৰত্ন পালৰ তামৰ ফলিত হাব্ৰং বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।[4] ১৪২৮ চনৰ চুতীয়া ফলিত শ্ৰী বৃহৎ পাত্ৰক "হাবুঙাধিপতি"(হাবুঙৰ অধিকাৰী) বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।[5]

টাই মূলীয় তথ্য[সম্পাদনা কৰক]

গড়ে আৱৰা বিস্তীৰ্ণ অঞ্চলটোক পূৰ্বতে টাই ভেটি বুলি কোৱা হৈছিল কাৰণ এই ঠাইত আৰু ইয়াৰ ওচৰৰ গাঁও সমূহত যথেষ্ট টাই আহোম ভাষাৰ সাঁচিপতিয়া পুথি পোৱা গৈছে।[6] আহোমসকলৰ প্ৰথমজন চাওফা চাওলুং চুকাফাই এই ঠাইত পঞ্চমখন ৰাজধানী পাতিছিল।[6]আহোম বুৰঞ্জী অনুসৰি চাওলুং জনাই এই ঠাইত আহি আহোম চন্দ্ৰ বৰ্ষ গণনা লাক নি তাও চি ঙা মতে এই ঠাইত বাস কৰিছিল। হাবুং পঞ্চমখন ৰাজধানীৰ কথা দেওধাই অসম বুৰঞ্জীতে উল্লেখ আছে। তেওঁলোকে নিৰ্বাচন কৰা পঞ্চম অৰ্থাৎ হা নম্বৰৰ ঠাই বা মৌঙখন আছিল টি মুন হাবুং বা চমুকৈ হাবুং। হাবুং এখন বুঙ অৰ্থাৎ পানীৰে ভৰা বোকাময়ঠাই আছিল। বুঙ শব্দটো টাইসকলে বোকাময় ঠাইক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰে। এনেকুৱা কেইবাখনো বুঙ আমি থাইলেণ্ডটো দেখিবলৈ পাওঁ যেনে:- চম-বুঙ আৰু বুঙ কান। থাইলেণ্ডৰ বুঙ সমূহো অসমৰ হাবুংৰ দৰে দলনি পিটনি পানীৰে ভৰা ঠাই হয়। চাওলুং চুকাফাই হাবুং স্থাপন কৰিলে যদিও বুঙ খনত বানপানী হোৱাৰ বাবে ৰাজধানী চহৰ হিচাপে অনুপযুক্ত বুলি জানি তাতে কিছু সংখ্যক টাইমানুহক থৈ চে-ৰাই-দয়ৰ পিনে গতি কৰে।[7] চন্দ্ৰ বৰ্ষ লাক নি দাপ প্লাওত দিহিং নদীৰ পাৰৰ লাখেম আৰু চেলছা নামৰ গাঁও দুখনৰ পাৰত গৈ পায় আৰু তাত তিনি চন্দ্ৰ বৰ্ষ বাস কৰে।[8] কিন্তু চাপৰ ঠাই হোৱাৰ বাবে কাংন নামৰ এজনক ৰাখি থৈ চুকাফা শলৌগুৰিত পাঁচ চন্দ্ৰ বংশ থাকে।[9] তাৰ পিছত তেওঁ হাবুংলৈ আহোঁ তাতে তিনি চন্দ্ৰ বৰ্ষ থাকি তাতে শালি খেতি কৰোৱাই। তাতে তেওঁ চুম ফা ৰৌঙ চ্যেঙ মৌঙ বা চোমদেও দেৱতাক স্থাপন কৰিছিল স্থানীয় মানুহে এতিয়াও গড়ৰ ভিতৰত চোমদেও দেৱতা বাস কৰে বুলি বিশ্বাস কৰে।[10] এই গড়ৰ ওচৰতে এটা শ ধোঁৱা পুখুৰী আৰু এটা মৈদাম আছে যত আহোমসকলৰ লগত অহা এজন পণ্ডিতৰ মৃত্যুত সজোৱা হৈছিল বুলি জনা যায়। এতিয়াও কাষৰ অজুহা গাঁৱৰ পৰা হাবুং সম্বন্ধে টাই আহোম ভাষাতত লিখা কেইবাখনো সাঁচিপতিয়া পুথি উদ্ধাৰ কৰা হৈছিল।[6] সেই পুথিখনত চাওলুং জনাৰ লগত আহি হাবুংত বসবাস কৰা সোঁতৰ ঘৰ আহোম ৰাজপৰিয়ালৰ নাম লিপিবদ্ধ আছে। সেয়া হ’ল-

হাবুঙৰ ইতিহাস[সম্পাদনা কৰক]

চুতীয়া ৰাজ্যৰ তথ্য[সম্পাদনা কৰক]

১০ শতিকাৰ ৰত্নপালৰ তামৰ ফলিয়ে স্পষ্ট কৰে যে হাবুং প্ৰাচীন কালৰ পৰাই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অঞ্চল বা প্ৰদেশ আছিল য'ত কামৰূপৰ ৰজা সকলে ব্ৰাহ্মণৰ সংস্থাপন কৰিছিল।[11][12]। ১২০০ শতিকাত কামৰূপ বিভক্ত হোৱাৰ ফলত হাবুং চুতীয়া ৰাজ্যৰ অধীনলৈ আহে। ৰত্নধ্বজপালে দদায়েক স্বেতগিৰিৰ ৰজা ভদ্ৰশেনৰ পৰা ধেমাজি অঞ্চল দখল কৰি হাবুঙৰ দক্ষিণৰ ৰতনপুৰত ৰাজধানী স্থাপন কৰে। [13] একে সময়চোৱাতে পাটকাই পৰ্বতৰ পুৰ্বৰ পৰা অহা চুকাফাই অভয়পুৰত (শিৱসাগৰৰ অঞ্চল) বানপানী হোৱাৰ ফলত হাবুঙৰ এটা অঞ্চলত থাকিবলৈ লয়। কিন্তু ৪ বছৰ থাকি পুনৰ বানপানী হোৱাৰ ফলত শিৱসাগৰৰ লিগিৰী গাঁৱলৈ(চনটক) উভতি যায় য'ত বৰাহী চুতীয়া সকলক লগ পায়। উল্লেখযোগ্য যে বানপানী হোৱাৰ বাবে চুকাফাই তিপাম(কানগং নামৰ এজন), নামৰূপ(খুণতাং নামৰ এজন) বা লিগিৰী গাঁৱ(তাখোনলাক নামৰ এজন) লেখীয়াকৈ অভয়াপুৰ আৰু হাবুং অঞ্চলত কোনো লোকক ৰাখি যোৱা নাছিল।[14] ইয়াৰ পাছত হাবুঙৰ উল্লেখ ১৪ শতিকাত পোৱা যায়। ইব্ন বট্টোতাই ১৪ শতিকাৰ ‌আগ ভাগত কামৰূপ ভ্ৰমণ কৰোঁতে হাবুঙলৈ(হাবাঙ) আহিছিল। এই‌ কথা তেওঁ ‌নিজৰ‌ লেখনীত উল্লেখ ‌কৰিছে।[15] তেওঁৰ মতে হাবুং তেতিয়াৰ দিনত‌ এক সমৃদ্ধিশালী অঞ্চল আছিল। চুতীয়া ৰজা সত্যনাৰায়ণে ১৩৯২ চনত হাবুং অঞ্চলত ব্ৰাক্ষ্মণক ভূমি দান কৰিছিল। মৃত্যু দণ্ডৰ পৰা প্ৰাণ ৰক্ষা কৰিবলৈ আহোম ৰজা থিয়াও খামতিৰ ৰাণীয়ে দিহিং(পূৰ্বতে দিহিং বোকাখাটৰ মহোৰামুখত পৰিছিল) পাৰ হৈ আহি চুতীয়া ৰাজ্যৰ হাবুঙত আশ্ৰয় লৈছিল। নাওবৈচা ফুকনৰ বুৰঞ্জীৰ মতে হাবুঙত ব্ৰাহ্মণ এজনে তেখেতক প্ৰশ্ন কৰোঁতে তেখেতে নিজকে অসম(আহোম)‌‌‌‌‌ ৰাজ্যৰ ৰাণী বুলি চিনাকি দিছিল। ইয়াৰ পাচত হাবুঙৰ উল্লেখ ১৪২৮ চনত চুতীয়া ৰজা‌ ধৰ্মনাৰায়ণৰ পুত্ৰ দুৰ্লভনাৰায়ণৰ সদিয়াত উদ্ধাৰ হোৱা তামৰ ফলিত পোৱা যায়। এই ফলিৰ মতে চুতীয়া সেনাপতি শ্ৰী বৃহৎ পাত্ৰ হাবুঙৰ অধিকাৰী (হাবুঙাধিপতি) আছিল আৰু স্বধয়াধিপতি শ্ৰী শ্ৰী ধৰ্মনায়াৰণৰ আদেশত তেওঁ পুৰন্দৰ বিপ্ৰ‌ নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণক ৪০০ পুটি মাটি দান কৰিছিল।

ফলিৰ অংশ:

"পুৰন্দৰায় ৱিপ্ৰায় ভুপুটীনাং চতুঃশতম্।
নৃপাদেশাৎ সমাগত্য দাদদী-শাসনং দদৌ॥ হাবুঙ্গাধিপতিঃ সোহপি ষষ্ঠিসংখ্যান্ দ্বিজানপি॥"

ইয়াৰ বাহিৰেও প্ৰায় ৬খন চুতীয়া ৰজাৰ তামৰ ফলি (১৩৯২-১৫২২ মাজৰ) হাবুং অঞ্চলত পোৱা গৈছে।

চুতীয়া সকলৰ মাজত আজিও হাবুঙৰ উল্লেখ থকা নিচুকনি গীত শুনিবলৈ পোৱা যায়। উদাহৰণ:

"হালিকি এই বাপেৰ ক'লৈ গ'ল,

হাবুঙীয়া বুঢ়াৰ লগত কাঁহ কোবাই গ'ল।
....
হাবুঙীয়া বাঢ়ৈয়ে চ'ৰানাও সাজে
কুৰুলাৰ কেৰুহেন উৰো উৰো কৰে,

উৰিব নোৱাৰিহে সাগৰতে পৰে;"

১৫১২ চনত আহোম ৰজা চুহুংমুঙে হাবুঙৰ চুতীয়া সেনাপতি বৃহৎপাত্ৰৰ(বৰপাত্ৰ) পৰা হাবুং অঞ্চলৰ পানবাৰী দখল কৰে যাৰ ফলত চুতীয়া-আহোম ৰাজ্যৰ মাজত যুদ্ধ আৰম্ভ হয়। ১৫২০ চনত চুতীয়া ধীৰনাৰায়ণে পুনৰ বাৰ হাবুং অঞ্চল ঘূৰাই লয় আৰু ১৫২২ চনত হাবুঙৰ ব্ৰাহ্মণক মাটি দান কৰে। ঢকোৱাখনাৰ(হাবুং) কোঁৱৰগাঁৱত উদ্ধাৰ হোৱা এই ফলিৰ মতে ১৫২২ চনত শদিয়াৰ অধিপতি বিষ্ণু বংশৰ শ্ৰী ধীৰনাৰায়ণে প্ৰচণ্ড দুৰ্দণ্ড বাহুৰে সকলোকে পৰাজিত কৰি ৰাজ্যশ্ৰী লাভ কৰিছিল। [16] ইয়াৰ পাছতে চুতীয়া ৰাজ্য নীতিপালৰ হাতলৈ যায়। নীতিপালৰ দুৰ্বল শাসনৰ সুযোগ লৈ চুহুংমুঙে পুনৰ চুতীয়া ৰাজ্য আক্ৰমণ কৰে। ডিব্ৰুমুখৰ যুদ্ধত চুতীয়াৰ নেতৃত্বত থকা কাচিতৰাৰ লগতে বৰপাত্ৰ(হাবুঙাধিপতি) উল্লখ আছে।[17] ১৫২৪ চনত আহোম সকলে হাবুুুুঙকে ধৰি সম্পূৰ্ণ চুতীয়া ৰাজ্য দখল কৰি লৈছিল।[18] ১৫২৫ চনত চুহুংমুঙ ৰজাই হাবুং ৰাজত্ব কৰিবলৈ ভটিয়লীয়া গোহাঁই(থাওমোঙ মোঙ-তিউ) পদ সৃষ্টি কৰিছিল আৰু ক্লাঙচেঙ বোলা এজনক বঢ়াইছিল।[19] ১৫২৭ চনত চুতীয়াৰ শ্ৰী বৃহৎ পাত্ৰক অনুকৰণ কৰি ক্লাঙচেঙক বৰপাত্ৰগোঁহাই পতা হৈছিল। [20] চুক্লেংমুঙ(চুহুংমুঙৰ পুত্ৰ) ৰজাৰ দিনত হাবুঙৰ উল্লেখ পুণৰ পোৱা যায়। বুৰঞ্জীৰ অনুসৰি এই ৰজাৰ দিনত চুতীয়াৰ বৰপাত্ৰ এজনৰ সমৰ্থন পাই হাবুঙৰ ব্ৰাহ্মণ মুখিয়াল এজনে বিদ্ৰোহ কৰে। ফলত যুদ্ধ এখন হয় য'ত বৰপাত্ৰ জনৰ মৃত্যু হয় আৰু ব্ৰাহ্মণ জন বেহাৰলৈ পলাই যায়। এই বৰপাত্ৰ হয়টো পুৰণি চুতীয়া বৰপাত্ৰ ৰাজপৰিয়ালৰ লোক আছিল‌‌ আৰু ক্লাঙচেঙক বৰপাত্ৰগোঁহাই পতা হোৱাৰ বাবে পূৰ্বৰ ভটিয়লীয়া গোহাঁইৰ ঠাইত হাবুঙত ৰাজত্ব কৰিবলৈ ৰখা হৈছিল।[21]

আহোম ৰাজ্যৰ তথ্য[সম্পাদনা কৰক]

হাবুংৰ চাৰিওফালে আহোমসকলে সজা এটা ওখ গড়ে আবৃত বিস্তীৰ্ণ ভূখণ্ড যি আহোমসকলে ১২৪০ খ্ৰীষ্টাব্দত পঞ্চমখন অস্থায়ী ৰাজধানী আছিল।[22][23][24][6] চাওলুং চাওলুং চুকাফাই আহি ইয়াত পঞ্চম বাৰৰ বাবে ৰজা হৈছিল সেয়ে এই ঠাইৰ নাম হাবুং ৰখা হৈছিল। টি মুন হা বুং নামটো টাইআহোম ভাষাৰ পৰা আহিছে আৰু ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল পঞ্চমখন বোকাময় ঠাই যাক চমুকৈ হা-বুঙ বুলিও কোৱা হয়।[6] বৰ্তমান ঠাইখন আহোম জনসংখ্যাৰে আবৃত আৰু পৌৰাণিক আহোম পৰ্যটন স্থলী ৰূপে পৰিণত হৈছে। মুখ্য পৰ্যটনৰ আকৰ্ষণ হ’ল স্থানীয় ম'চাম আৰু ফুৰালুং সংঘৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হ'ফি বা চেং ৰৌন খন।

পুনঃনিৰ্মান আৰু প্ৰত্নতত্ব[সম্পাদনা কৰক]

হাবুংক তি মুন (আহোমভাষাত অৰ্থ : তীৰ্থস্থান) বা চেংলগা ঠাই বুলি জনবিশ্বাস আছে সেয়ে বহুবছৰ ধৰি ঠাইডোখৰ কোনো বেদখলকাৰীৰ হাতলৈ অহা নাছিল। বৰ্তমান ই প্ৰায় ২২৫ বিঘা মাটিৰে বিস্তীৰ্ণ এটা ভূখণ্ড যত টাইভেটিটো আছে। টাইভেটিটোক চাৰিটা গড়ে আগুৰি আছে আৰু তাৰো বাহিৰত ষাঠি বিঘা মাটি অইন এটা বাহিৰৰ গড়ে আগুৰি আছে যিটো চুকাফাৰ দিনৰ নিৰ্মাণৰ সময়ত দহৰ পৰা বাৰ ফুট ওখ আছিল। আৰু বাহিৰৰ গড়টোৰ ভিতৰত কেইবাটাও সৰু ডাঙৰ পুখুৰী আছে। বৰ্তমান টাইভেটি বা ৰজা ভেটিৰ ওচৰতে দুটা মৈদাম আৰু শ ধোঁৱা পুখুৰীও,দক্ষিণ দিশত দুটা সেনাবাহিনীৰ কোঠ, এটা পাটনাদ যত এটা মানুহ পঠালিকৈ শুব পৰাকৈ বহল আছিল আৰু কুঁৱৰীয়ে গা ধোঁৱা পুখুৰী আদি দেখিবলৈ পোৱা যায়। ঐতিহাসিক বুৰঞ্জীপ্ৰসিদ্ধ হাবুংৰ ঐতিহ্য স্মৃতি ৰক্ষাৰ কাৰণে ১৯৯০ চনৰ ১৭ জুন তাৰিখে স্থানীয় ফুৰালুং সংঘ আৰু সেইসময়ৰ ধেমাজি জিলাৰ অতিৰিক্ত উপায়ুক্ত নগেন হাজৰিকাৰ সহযোগত আহোম ধৰ্মৰ নিয়ম অনুসৰি আহোমসকলৰ প্ৰাচীন পূজা কৰা গৃহ হলুং হ'ফিৰ নিৰ্মাণৰ কাৰণে আধাৰশিলা স্থাপন কৰে। পাছত ৯জন শুভাকাংক্ষীৰ দ্বাৰা ৮টা খুটা প্ৰদান কৰা হয় যাৰ ফলত স্থায়ী ভাবে হ'ফিটো নিৰ্মাণ কৰি উলিওৱা হৈছিল। সেই ঠাইৰ ঐতিহ্য ৰক্ষা কৰি পৰম্পৰাগত ফুৰালুংবানফি ধৰ্মৰ নীতিনিয়মতে টাইভেটিৰ ভিতৰত থকা হফি টোত ম'-লুং টাইপণ্ডিত সকলে আৰু বিশেষকৈ স্থানীয় ম'-চাম পণ্ডিত সকল আৰু স্থানীয় পঞ ফুৰালুং সংঘৰ সদস্য সকলে টাইআহোম ভাষাতে সেৱা অৰ্চনা কৰে। হাবুংৰ মহিমা ইমানেই অধিক যে তালৈ দূৰ দূৰণিৰ পৰাও বহুত লোক আৰু বহুতো অনা আহোম লোকেও হফিলৈ গৈ আহোমৰ নীতি নিয়মত জনমিং অৰ্থাৎ আশিস লবলৈ আহে। বহুতো অনা আহোম ব্যক্তিয়েও হাবুংৰ নামত আগ বঢ়াই সুফল পাই তাত গৈ আহোমৰ নীতি নিয়মৰেই পূজা কৰা দেখা পাইছোঁ। হাবুংত সেৱা আগ বঢ়োৱাৰ সময়ত বিশেষ দুটামান প্ৰাচীন টাই নিয়ম পালন কৰিব লাগে। হাবুংত তাই-চি পৰম্পৰা কৰাটো বাধ্যতামূলক আৰু তাত কক বান ফাই (চাকি জ্বলোৱা), আই চিংলাও গোৱা আদি নিয়ম কৰা হয়, তালৈ কাই অৰ্থাত কুকুৰা নিয়ম মতে নিয়া হয়। তালৈ যাওঁতে নিয়ম অনুসৰি বিভিন্ন ৰঙৰ কুকুৰা, লাও বা সাজপানী, নিয়াৰ উপৰিও বানফাই অৰ্থাৎ চাকি নিব লাগে। সন্তানৰ আশাত বগা মতা কুকুৰা দিব লাগে, অসুখ বা বিপদৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ কলা মতা কুকুৰা দিয়া হয় আৰু অইন বিশেষ মনোকামনা নাথাকিলে যিকোনো ৰঙৰ বা পখৰা মতা বা মাইকী কুকুৰা তাই-চি নিয়ম কৰা হয়। হাবুংলৈ তৎক্ষণাত যাব যদি কোনো ব্যক্তিয়ে নোৱাৰে তেতিয়া "মু-বাই তাম-বাই" নামৰ পৰম্পৰাৰে টোপোলা এটা বান্ধি কুকুৰা আগ বঢ়াই ৰখাৰ নিয়ম আছে। চাওফা স্বৰ্গদেউৰ দিনৰ হাবুংৰ পুখুৰীত বহুতো কাঁহী বাতি বা বান ওলাইছিল বুলি হাবুংৰ ওচৰৰ জ্যেষ্ঠ সকলে কয়। হাবুংৰ ঐতিহ্য ৰক্ষাৰ্থে অসম চৰকাৰে পুনঃনিৰ্মাণৰ বাবে যথেষ্ট ৰাজ পুঁজি প্ৰদান কৰে। অসমৰ বিত্ত মন্ত্ৰী হিমন্ত বিশ্ব শৰ্মাই হাবুঙৰ হ-ফিত উদযাপিত মে-দাম-মে-ফি অনুষ্ঠানত উপস্থিত হৈ হাবুঙক পৰ্যটনৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি তুলিবলৈ ২৫ কোটি টকা প্ৰদানৰ ঘোষণা কৰে।

তথ্যসূত্ৰ[সম্পাদনা কৰক]

  1. As per the Linguistic Survey of India(Volume 3-2, p. 7), Ha means Land and Bung means Fill in standard Bodo language.
  2. PRT Gurdon, The Morans, p.43 In Moran language Habung meant Men/Settlement
  3. S.Endle, The Kacharis, p. 88, Habung-iya, perhaps from Ha earth, Bung for Su-bung men; hence ha-bung-iya, autochthones
  4. " Habung was an ancient Brahmin settlement (Havrnga-Vishaya) situated near the mouth of the Dihing river." (Guha 1983:11) "According to tradition, Habung was a petty medieval principality governed by its Brahmin settlers themselves. It now appears from a recently found copper plate inscription that it was the same as the Ha-Vrnga Visaya where a Brahmin was given land by King Ratnapala. (c 10th century) (Guha 1983:33)
  5. Neog, Maheswar,Light on a ruling dynasty of Arunachal Pradesh,p.819
  6. 6.0 6.1 6.2 6.3 6.4 Hazarika, Nagen (2014). Chao Habung (First সম্পাদনা). Pacific Laser Ganeshguri. পৃষ্ঠা. 42. 
  7. বৰুৱা, সঞ্জীৱ; গগৈ, ৰুনচেং (২০১৭). চাই ফা হীৰক. প্ৰকাশক ৰয়েল বাকাল লখিমপুৰ: পৃথিৱী প্ৰকাশন, বেলতলা বজাৰ. 
  8. বৰুৱা, সঞ্জীৱ; গগৈ, ৰুনচেং (২০১৭). চাই ফা হীৰক. প্ৰকাশক ৰয়েল বাকাল লখিমপুৰ: পৃথিৱী প্ৰকাশন, বেলতলা বজাৰ. 
  9. বৰুৱা, সঞ্জীৱ; গগৈ, ৰুনচেং (২০১৭). চাই ফা হীৰক. প্ৰকাশক ৰয়েল বাকাল লখিমপুৰ: পৃথিৱী প্ৰকাশন, বেলতলা বজাৰ. 
  10. বৰুৱা, সঞ্জীৱ; গগৈ, ৰুনচেং (২০১৭). চাই ফা হীৰক. প্ৰকাশক ৰয়েল বাকাল লখিমপুৰ: পৃথিৱী প্ৰকাশন, বেলতলা বজাৰ. 
  11. " Habung was an ancient Brahmin settlement (Havrnga-Vishaya) situated near the mouth of the Dihing river." (Guha 1983:11) "According to tradition, Habung was a petty medieval principality governed by its Brahmin settlers themselves. It now appears from a recently found copper plate inscription that it was the same as the Ha-Vrnga Visaya where a Brahmin was given land by King Ratnapala. (c 10th century) (Guha 1983:33)
  12. The mention of Dibbaisa river forming southern boundary and Saica the south-western boundary led P.C. Choudhury to identify the Havranga visaya with Habung country lying to east of the river Suvansiri during the 10th-11th century A.D. Habung, comprising present Dhakuakhana region was for centuries a centre of Aryan culture
  13. Habung was a Chutiya dependency; that still earlier it was an autonomous principality of Brahmins; and that the latter's origins could be traced back to a circa 10th-century copper-plate and grant issued by king Ratnapala (Guha 1984:73)
  14. Barua, G.C.Ahom Buranji,p.46.
  15. Ibn Battuta,Travels in Asia and Africa:1325-1354,p.271.
  16. Barua, Swarnalata, Chutia jatir Buranji, p. 590.ধীৰনাৰায়ণৰ ঢকোৱাখনাৰ কোৱৰগাঁৱৰ তামৰ ফলি(১৪৪৪‌ শক/১৫২২ খ্ৰীষ্টাব্দ)
  17. [http://brahmaputra.ceh.vjf.cnrs.fr/bdd/IMG/pdf/parallele_ahom-assamais2-2.pdf The chiefs of the Chutiyas were Toktoru, Koitara, Chuluki Chetiya and Borpatro.
  18. Guha, Amalendu, The Ahom Political System: An Enquiry into the State Formation Process in Medieval Assam (1228-1714),p. 19, He first annexed Habung in 1512 and later also the rest of the Hinduised Chutia kingdom
  19. Barua, Gopal Chandra, Ahom Buranji, p. 59
  20. Guha, Amalendu, The Ahom Political System: An Enquiry into the State Formation Process in Medieval Assam (1228-1714),p. 20,It appears that the noble designation of Barpatragohain was borrowed from the civil list of Habung where the local ruler, a dependent of the Chutia king, had the title of Vrihatpatra.
  21. সুকুমাৰ মহন্তৰ ঘৰত পোৱা অসম বুৰঞ্জী, ২৫ পৃষ্ঠাত আছে-"সেই সময়ত ৰজা দাই ধৰিলে, বোলে-'চুটিয়া মাৰি ভূঞা বিলাকক মাৰি-কাটি বুপা ৰজায়ে ময়েহে ৰাজ্য লৈছো। বামুনে যে ৰজা‌ হয় চুটিয়াৰ বৰপাত্ৰকনো কিহলৈ থৈছোঁ?' এহি বুলি বৰপাত্ৰক মাৰিলে, বামুণকো ‌মাৰিব চালে, সপুত্ৰবান্ধৱে বেহাৰলৈ পলাই গেʼল।"
  22. E.A.Gait (1905,). A History of Assam. পৃষ্ঠা. ৭৭,৭৮. https://books.google.co.in/books?id=w-6kr1IyHJkC&dq=A+History+of+Assam.  অঞ্চল।
  23. পদ্মেশ্বৰ গগৈ (1999). The Tai and the Tai kingdom. পৃষ্ঠা. 259-265. https://books.google.co.in/books/about/The_Tai_and_the_Tai_kingdoms.html?id=rIduAAAAMAAJ&redir_esc=y. 
  24. আহোমৰ দিন,হিতেশ্বৰ বৰুৱা ১৯৮১ পৃষ্ঠা ১৯,২০,২১