সমললৈ যাওক

অৰুণাচল প্ৰদেশ

অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ পৰা
অৰুণাচল প্ৰদেশ
ওপৰৰ পৰা তললৈ: টাৱাং মঠ, ইটা দুৰ্গ, ভীষ্মকনগৰ, নামছাইৰ গোল্ডেন পেগোডা, জিৰ' উপত্যকা, মনপা লোকনৃত্য আৰু ছেলা পাছ
অৰুণাচল প্ৰদেশৰ মোহৰ
ভাৰতৰ মানচিত্ৰত অৰুণাচল প্ৰদেশৰ অৱস্থান
ভাৰতৰ মানচিত্ৰত অৰুণাচল প্ৰদেশৰ অৱস্থান
অৰুণাচল প্ৰদেশৰ মানচিত্ৰ
অৰুণাচল প্ৰদেশৰ মানচিত্ৰ
স্থানাংক: 27°04′N 93°22′E / 27.06°N 93.37°E / 27.06; 93.37স্থানাংক: 27°04′N 93°22′E / 27.06°N 93.37°E / 27.06; 93.37
দেশ  ভাৰত
কেন্দ্ৰীয়শাসিত অঞ্চল হিচাপে গঠন ২১ জানুৱাৰী ১৯৭২
পূৰ্ণ ৰাজ্যৰ মৰ্যাদা ২০ ফেব্ৰুৱাৰী ১৯৮৭
ৰাজধানী ইটানগৰ
বৃহত্তম নগৰ ইটানগৰ
জিলা ২৮
চৰকাৰ
 • ৰাজ্যপাল কৈৱল্য ত্ৰিবিক্ৰম পাৰনাইক
 • মুখ্যমন্ত্ৰী পেমা খান্দু (ভাজপা)
 • উপ-মুখ্যমন্ত্ৰী চৌনা মেইন
 • বিধানসভাৰ আসন ৬০
 • লোকসভাৰ আসন ২
কালি
 • মুঠ
৮৩,৭৪৩ বৰ্গকিমি (৩২,৩৩৩ বৰ্গমাইল)
 • স্থান ১৪শ
জনসংখ্যা
 (২০১১)
 • মুঠ
১৩,৮৩,৭২৭
 • স্থান ২৭শ
 • ঘনত্ব ১৭/বৰ্গকিমি (৪০/বৰ্গমাইল)

অৰুণাচল প্ৰদেশ (হিন্দী: अरुणाचल प्रदेश, উচ্চাৰণ: [ərʊˈɳaːtɕəl prəˈd̪eːɕ] ( শুনক)) উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ এখন ৰাজ্য। অৰুণাচল প্ৰদেশৰ দক্ষিণে অসম আৰু নাগালেণ্ড, পশ্চিমে ভূটান, পূৱে ম্যানমাৰ আৰু উত্তৰে চীন দেশ, তিনিওপিনৰ পৰা দেশৰ সীমা হোৱা বাবে অৰুণাচলৰ ৰাজনৈতিক গুৰুত্ব অধিক। সংস্কৃতত অৰুণাচল প্ৰদেশৰ অৰ্থ "পুৱতিৰ আলোকেৰে আলোকিত দেশ "[1] উত্তৰ-পূব ভাৰতত ইয়াৰ অৱস্থানৰ বাবে অৰুণাচল প্ৰদেশক সূৰ্য্য উঠা দেশ বুলিও জনা যায়।[2] ("প্ৰদেশৰ" অৰ্থ "ৰাজ্য", বা "অঞ্চল")। উত্তৰ-পূৱ ভাৰতৰ আন আন ৰাজ্যৰ দৰে অৰুণাচল প্ৰদেশৰো সৰহ সংখ্যক লোক তিব্বতীয় বংশোদ্ভৱ। দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ৰ চীন ভাৰতৰ একমাত্ৰ সংযোগকাৰী বিখ্যাত লিডু-বাৰ্মা পথ (ষ্টিলৱেল পথ)ৰাজ্যখনৰ পূৱ প্ৰান্তেদি গৈছে।

ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান

[সম্পাদনা কৰক]

অৰুণাচল প্ৰদেশৰ অৰ্থ হৈছে ডন-লিট পৰ্বতমালাৰ ভূমি, যিটো সংস্কৃতত ৰাজ্যখনৰ নাম উপনাম।[3] ৰাজ্য গঠনৰ সময়ত এই শব্দটোৰ উদ্ভাৱন হৈছিল। ১৯৭২ চনৰ আগতে ইয়াক নৰ্থ-ইষ্ট ফ্ৰন্টিয়াৰ এজেন্সী বুলি কোৱা হৈছিল।

বৰ্তমানৰ অসমৰ সীমান্তৱৰ্তী অঞ্চল আৰু উত্তৰ-পশ্চিম কোণৰ বাহিৰে অৰুণাচল প্ৰদেশৰ প্ৰাচীন ইতিহাসৰ বিষয়ে তুলনামূলকভাৱে কম তথ্য জনা যায়। উত্তৰ-পশ্চিমৰ অঞ্চলসমূহ মনপা আৰু তিব্বতৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আহিছিল, আনহাতে সমতল ভূমি আৰু পাহাৰৰ পাদদেশসমূহ চুতীয়া ৰাজ্যৰ অধীনত আছিল। চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতনৰ পিছত আহোমসকলে সমতল ভূমিৰ কিছুমান অংশ অধিকাৰ কৰিছিল। আনহাতে পাহাৰীয়া জনগোষ্ঠীসমূহে সমতল ভূমিৰ অৱশিষ্ট অংশ আৰু পাহাৰৰ পাদদেশসমূহ অধিকাৰ কৰিছিল।

চুতীয়া ৰাজত্ব

[সম্পাদনা কৰক]

মধ্যযুগত অৰুণাচল প্ৰদেশৰ পাহাৰৰ পাদদেশ আৰু সমতল অঞ্চলসমূহ অসমৰ চুতীয়া ৰজাসকলৰ নিয়ন্ত্ৰণত আছিল। ঐতিহাসিক নিত্যনন্দ গগৈয়ে চুতীয়া ৰাজ্যৰ ভৌগোলিক বিস্তৃতি পুনৰ্গঠন কৰি উল্লেখ কৰিছে যে বিভিন্ন সময়ত ৰাজ্যখনৰ অন্তৰ্গত অঞ্চলৰ ভিতৰত বৰ্তমানৰ অৰুণাচল প্ৰদেশৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ কিছুমান অংশ, ইটানগৰকে ধৰি, আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ সংলগ্ন অঞ্চলসমূহ পশ্চিমে বিশ্বনাথৰ ওচৰৰ বৰগাং নদীলৈকে বিস্তৃত আছিল। তেওঁ এই ভৌগোলিক পুনৰ্গঠনৰ সমৰ্থনত শদিয়াৰ পুৰণি প্ৰত্নতাত্ত্বিক অৱশেষ, বুৰৈ নদীৰ পাৰৰ প্ৰত্নস্থলী আৰু বৰগাং তথা ডিকাই নদীৰ সংগমস্থলীৰ ওচৰৰ নক্সাপাহাৰত উদ্ধাৰ হোৱা শিলৰ একেধৰণৰ চিহ্নসমূহ উল্লেখ কৰিছে।[4]

গগৈয়ে চুতীয়া ৰজাসকলৰ চতুৰ্দশ আৰু পঞ্চদশ শতিকাৰ শিলালিপি আৰু তাম্ৰশাসনসমূহৰ ভিত্তিতো সিদ্ধান্ত লৈছে যে শদিয়া বা সধয়াপুৰক কেন্দ্ৰ কৰি শাসন কৰা এই ৰাজবংশই উজনি অসম আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশৰ কিছুমান অংশ সামৰি এখন বিস্তৃত দেশ শাসন কৰিছিল। এই শাসনসমূহৰ ভিতৰত ১৩৯২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ সত্যনাৰায়ণৰ ধেনুখনা তাম্ৰশাসন, একে বছৰৰে সত্যনাৰায়ণৰ পুত্ৰ ধৰ্মনাৰায়ণৰ বৰমুটিয়া বিল তাম্ৰশাসন, ১৪০১ খ্ৰীষ্টাব্দৰ লক্ষ্মীনাৰায়ণৰ ঘিলামৰা তাম্ৰশাসন, ১৪২৮ খ্ৰীষ্টাব্দৰ চপাখোৱা তাম্ৰশাসন আৰু ১৪৪২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ মুক্ত (যুৱ) ধৰ্মনাৰায়ণৰ পায়া–তাম্ৰেশ্বৰী মন্দিৰৰ শিলালিপি উল্লেখযোগ্য।[5]

এই অঞ্চলত চুতীয়াসকলৰ উপস্থিতি পাহাৰৰ অধিক থিয় ভিতৰুৱা অঞ্চলৰ তুলনাত লোহিত, দিবাং, ছিয়াং, সোৱণশিৰি, ডিক্ৰং, বৰগাং আৰু কামেং নদীপ্ৰণালীৰ পাদদেশ, নদী উপত্যকা আৰু সংলগ্ন সমতল অঞ্চলত অধিক শক্তিশালী আছিল।[6] বৰ্তমানৰ অৰুণাচল প্ৰদেশৰ বিভিন্ন ঠাইত সিঁচৰতি হৈ থকা ভীষ্মকনগৰ (লোহিত জিলা), ৰুক্মিণীনগৰ (নামনি দিবাং উপত্যকা জিলা), গোম্চি (পূব ছিয়াং জিলা), মালিনী থান (নামনি ছিয়াং জিলা), ৰামঘাট–তাৰাছো (পাপুমপাৰে জিলা), ইটা দুৰ্গ (পাপুমপাৰে জিলা), নক্সাপৰ্বত (পাক্কে-কেচাং জিলা) আৰু মানভূম দুৰ্গ (নামছাই জিলা) আদি প্ৰত্নস্থলী চুতীয়া ৰাজত্বকালৰ অন্তৰ্গত।

১৫২৪ খ্ৰীষ্টাব্দত চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতনৰ পিছত পূৰ্বৰ বহুতো সীমান্তৱৰ্তী বসতিস্থলী আৰু দুৰ্গীকৃত স্থানৰ অৱনতি ঘটিছিল অথবা সেইসমূহ পৰিত্যক্ত হৈছিল বুলি প্ৰতীয়মান হয়। আহোম ৰাজ্যই শদিয়া অঞ্চলৰ এটা অংশ নিজৰ অধীনলৈ আনিছিল যদিও সংলগ্ন সমতল ভূমি, পাহাৰৰ পাদদেশ আৰু ভিতৰুৱা পাহাৰীয়া অঞ্চলসমূহৰ ওপৰত একেধৰণৰ প্ৰত্যক্ষ নিয়ন্ত্ৰণ স্থাপন কৰা নাছিল। চুতীয়া ৰাজ্য অধিকাৰ কৰাৰ পিছতো কেইবাদশক ধৰি এই অঞ্চলত আহোম কৰ্তৃত্বক প্ৰত্যাহ্বান জনোৱা হৈছিল। চুতীয়াসকলে বিদ্ৰোহ সংগঠিত কৰি গৈছিল।[টোকা 1]

সময়ৰ লগে লগে ওচৰৰ পাহাৰসমূহৰ জনজাতীয় জনগোষ্ঠীসমূহে কম জনবসতিপূৰ্ণ অথবা পৰিত্যক্ত হোৱা সমতল ভূমি আৰু পাহাৰৰ পাদদেশৰ অঞ্চলসমূহলৈ বিস্তাৰ লাভ কৰিছিল।[টোকা 2]

পৰৱৰ্তী শতাব্দীসমূহত শদিয়াৰ সমতল অঞ্চলৰ কিছুমান অংশ মিচিমিসকলক প্ৰদান কৰা হৈছিল। আনহাতে অষ্টাদশ শতিকাৰ মাজভাগত আহোম ৰজাৰ অনুমতি সাপেক্ষে নামছাইৰ সমতল অঞ্চলত খামটিসকলে বসতি স্থাপন কৰিছিল।[টোকা 3]

একেদৰে মিৰিসকলেও পাহাৰৰ পৰা বৃহৎ সংখ্যাত অসমৰ সমতল ভূমিলৈ প্ৰব্ৰজন কৰিছিল। ঊনবিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতো এই প্ৰব্ৰজন অব্যাহত আছিল। ১৮২৬ খ্ৰীষ্টাব্দত লোহিত উপত্যকাৰ পৰা মিচিমিসকলৰ এটা বৃহৎ গোট শদিয়ালৈ প্ৰব্ৰজন কৰিছিল আৰু তেওঁলোকক তাত থাকিবলৈ অনুমতি দিয়া হৈছিল।[15] ইদু মিচিমিসকলৰ পৰম্পৰাতো দিবাং আৰু লোহিত উপত্যকাৰ মাজেদি দক্ষিণমুখী প্ৰব্ৰজনৰ বিৱৰণ পোৱা যায়।[16] এই পৰৱৰ্তী প্ৰব্ৰজনসমূহে চুতীয়া শক্তিৰ পতনৰ পিছত পূৰ্বৰ চুতীয়া সীমান্ত অঞ্চলৰ কেইবাটাও অংশ পাহাৰীয়া আৰু সীমান্তপাৰৰ জনগোষ্ঠীসমূহৰ দ্বাৰা ক্ৰমে পুনৰ বসতিপূৰ্ণ হৈছিল বুলি সূচায়।

মনপা ৰাজত্ব

[সম্পাদনা কৰক]
দ্বাদশ শতিকাত নিৰ্মিত থেমবাং জং। এইধৰণৰ জং ভূটান আৰু তিব্বতত সাধাৰণতে পোৱা যায়।

এই অঞ্চলৰ উত্তৰ-পশ্চিম অংশ তিব্বতৰ অধীনত থকা মনপা ৰাজ্য মন্যুলৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আহিছিল। এই ৰাজ্য খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫০০ৰ পৰা খ্ৰীষ্টাব্দ ৬০০ৰ ভিতৰত বিকাশ লাভ কৰিছিল। মনপা আৰু শ্বাৰডুকপেন জনগোষ্ঠীসমূহৰ ঐতিহাসিক নথিতো উত্তৰ-পশ্চিম অঞ্চলত স্থানীয় মুখীয়ালসকলৰ অধীনস্থ সৰু সৰু ৰাজ্যৰ অস্তিত্বৰ উল্লেখ পোৱা যায়।[17] তিব্বতী বুৰঞ্জী অনুসৰি মন্যুলত গংকাৰ গ্যালে শাসন কৰিছিল। তেওঁ তিব্বতী ৰজা ৰালপাকানৰ ভাতৃ তথা নিৰ্বাসিত তিব্বতী শাসক লাটচে ছাংমাৰ বংশধৰ আছিল। লাটচে ছাংমা ৮৩৭ খ্ৰীষ্টাব্দ বা তাৰ আগতে মন্যুলত উপস্থিত হৈছিল।[18] গংকাৰ গ্যালৰ এজন বংশধৰ ভূটানৰ ট্ৰাছিয়াংচে অঞ্চলৰ শাসক হৈছিল। তেওঁৰ আন এজন বংশধৰ গাপদে ছান বৰ্তমানৰ পশ্চিম কামেং জিলাৰ থেমবাং চহৰৰ খোৰৱং উপত্যকাৰ শাসক হৈছিল।[19]

পঞ্চম দালাই লামা ঙাৱাং লবছাং গ্যাটছোৰ নিৰ্দেশত নিৰ্মিত ডিৰাং জং।

পিছলৈ গংকাৰ গ্যালৰ দ্বিতীয় পুত্ৰ ৱংমে পালডে খোৰৱং উপত্যকাৰ দৰিদ্ৰতাৰ বাবে তিব্বতলৈ উভতি গৈছিল। তাৰ পিছত তেওঁ পুনৰ মন্যুললৈ আহি ইয়াৰ শাসক হৈছিল।[19] ১৬৬৮ অথবা ১৭২৮ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰচিত Rgyal rigs নামৰ তিব্বতী গ্ৰন্থত সংগ্ৰহ কৰা কৰৰ বিৱৰণ পোৱা যায়। বৰ্তমানৰ কামেং আৰু টাৱাং জিলাৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চলসমূহৰ পৰা মুদ্ৰা, খাদ্যসামগ্ৰী অথবা পশুধনৰ ৰূপত কৰ আদায় কৰা হৈছিল।[20] মনপাসকলক (তিব্বতী: མོན་པ) চীনাসকলে মেনবা নামেৰে জনিছিল।[21] মনপাসকলে অসম আৰু তিব্বতৰ মাজৰ বাণিজ্যত ভূমিকা পালন কৰিছিল আৰু অসমৰ শোণিতপুৰ জিলাৰ কোৰিয়াপাৰ দুৱাৰ তেওঁলোকৰ নিয়ন্ত্ৰণত আছিল। মনপা মুখীয়ালসকল টাৱাংৰ শাসকৰ অধীনস্থ আছিল। আনহাতে টাৱাঙৰ শাসক তিব্বতৰ লাছাত অৱস্থিত গাণ্ডেন ফড্ৰাং চৰকাৰৰ অধীনস্থ আছিল।[22] লাছাৰ তিব্বতী চৰকাৰে স্থানীয় মনপা মুখীয়ালসকলৰ তদাৰক কৰিবলৈ গেলং নামৰ তিব্বতী বিষয়া নিযুক্ত কৰিছিল। দুৱাৰ অঞ্চলৰ তত্ত্বাৱধান কৰা মনপা মুখীয়ালৰ পদটোক টছৰ্গন বুলি কোৱা হৈছিল। এই পদ ষোড়শ শতিকাত সৃষ্টি কৰা হৈছিল।[22] ঐতিহাসিক তিব্বতী গ্ৰন্থ অনুসৰি, বৰ্তমানৰ অৰুণাচল প্ৰদেশৰ লোয়ু নামেৰে পৰিচিত অঞ্চল খ্ৰীষ্টীয় সপ্তম শতিকাত টুবো ৰাজ্য বা তিব্বতী সাম্ৰাজ্যৰ অধীনলৈ আহিছিল।[23]

খ্ৰীষ্টীয় সপ্তম আৰু অষ্টম শতিকাত তিব্বতী সাম্ৰাজ্যৰ অধীনত থকা অৰুণাচল প্ৰদেশৰ অঞ্চলসমূহ।

সপ্তদশ শতিকাত পঞ্চম দালাই লামা ঙাৱাং লবছাং গ্যাটছো (১৬১৭–১৬৮২), যিয়ে ১৬৪২ খ্ৰীষ্টাব্দত তিব্বতৰ ওপৰত ৰাজনৈতিক আধিপত্য লাভ কৰিছিল, মন্যুলৰ ওপৰত খ্ৰে (Khrey) নামৰ এটা কৰ আৰোপ কৰিছিল। তেওঁ মনপা অঞ্চলত প্ৰশাসন আৰু কৰ সংগ্ৰহৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ জং (Dzong) নামৰ দুৰ্গ নিৰ্মাণৰ নিৰ্দেশ দিছিল।[24] ক্ৰমে ডিৰাং মনপা, কল্কটাং মনপা আৰু টাৱাং মনপাসকলৰ পৰা কৰ সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ডিৰাং জং, টকলাং জং আৰু গিয়াংখৰ জং নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। কৰ সংগ্ৰহৰ দায়িত্বত থকা বিষয়াসকলক জংপন বুলি কোৱা হৈছিল।[24] সংগ্ৰহ কৰা কৰ প্ৰথমে টাৱাং মঠলৈ আৰু তাৰ পিছত বৰ্তমানৰ চীনত অৱস্থিত ছ'না চহৰ হৈ লাছালৈ পঠিওৱা হৈছিল।[24] অৰুণাচল প্ৰদেশ তিব্বতৰ খাম (ཁམས་) আৰু উ-ছাং (དབུས་གཙང་) সাংস্কৃতিক অঞ্চলৰ অন্তৰ্গত আছিল। এই সাংস্কৃতিক অঞ্চলসমূহৰ ভিতৰত ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদৰ জলবিভাজিকাও অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। ষষ্ঠ দালাই লামা ছাংয়াং গ্যাটছো (১৬৮৩–১৭০৬) টাৱাঙত জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল।কিং ৰাজবংশৰ কাংছি সম্ৰাটৰ অনুমোদনত খোছুত খানাতৰ অন্তিম শাসক ল্হা-বজাং খানৰ অধীনস্থ মংগোল বাহিনীয়ে তেওঁক অপহৰণ কৰিছিল। বেইজিংলৈ নিয়াৰ পথত বৰ্তমানৰ চীনত অৱস্থিত আমডোত তেওঁৰ মৃত্যু হৈছিল।মৃত্যুৰ আগতে ষষ্ঠ দালাই লামাই লাছাৰ বৰখোৰত থকা ট্ৰমজিখাংকে ধৰি কেইবাটাও উল্লেখযোগ্য গাঁথনি নিৰ্মাণৰ নিৰ্দেশ দিছিল।

সপ্তদশ শতিকাত পঞ্চম দালাই লামাৰ নিৰ্দেশত নিৰ্মিত টাৱাং মঠ ভাৰতৰ বৃহত্তম আৰু তিব্বতৰ লাছাৰ পোটালা ৰাজপ্ৰাসাদৰ পিছত বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম মঠ। ই তিব্বতী বৌদ্ধধৰ্মৰ সেইসমূহ মঠৰ অন্যতম, যিবোৰ মাও চেতুঙৰ সাংস্কৃতিক বিপ্লৱৰ সময়তো ক্ষতিগ্ৰস্ত নোহোৱাকৈ সুৰক্ষিত হৈ আছিল।[25]
১৪৮৯ খ্ৰীষ্টাব্দত উৰ্গেন ছাংপোৱে টাৱাঙত নিৰ্মাণ কৰা উৰ্গেলিং মঠ। ইয়াত ষষ্ঠ দালাই লামা ছাংয়াং গ্যাটছোৰ জন্ম হৈছিল।
ষষ্ঠ দালাই লামাৰ নিৰ্দেশত লাছাত নিৰ্মিত ট্ৰমজিখাং।

জনজাতীয় মুখীয়ালসকলৰ শাসন

[সম্পাদনা কৰক]

বৰ্তমানৰ অৰুণাচল প্ৰদেশৰ ভিতৰুৱা পাহাৰীয়া অঞ্চলসমূহ বহুলাংশে অসম আৰু তিব্বতৰ উপত্যকাকেন্দ্ৰিক ৰাজ্যসমূহৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰশাসনিক নিয়ন্ত্ৰণৰ বাহিৰত আছিল। এই অঞ্চলসমূহত বহুতো জনজাতীয় জনগোষ্ঠীয়ে বসবাস কৰিছিল। তেওঁলোকৰ প্ৰত্যেকৰে নিজস্ব পৰম্পৰাগত আইন, বংশ বা গোত্ৰৰ কৰ্তৃত্ব, গাঁও পৰিষদ, মুখীয়াল অথবা পুৰোহিতকেন্দ্ৰিক প্ৰতিষ্ঠান আছিল। অঞ্চলভেদে ৰাজনৈতিক সংগঠনৰ ৰূপ পৃথক আছিল। কিছুমান জনগোষ্ঠীৰ শাসন বংশানুক্ৰমিক মুখীয়ালৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল, আনহাতে আন কিছুমান জনগোষ্ঠীৰ শাসন অধিক বিকেন্দ্ৰীকৃত গাঁও অথবা গোত্ৰভিত্তিক ব্যৱস্থাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আছিল। ভাৰতীয় লোকপিয়লৰ নৃগোষ্ঠীয় সমীক্ষা আৰু পৰৱৰ্তী গৱেষণাত অৰুণাচল প্ৰদেশৰ পৰম্পৰাগত শাসনব্যৱস্থাসমূহৰ ভিতৰত বংশানুক্ৰমিক মুখীয়ালকেন্দ্ৰিক শাসন, গাঁও পৰিষদ আৰু জ্যেষ্ঠসকলৰ কৰ্তৃত্বভিত্তিক ব্যৱস্থাৰ উল্লেখ পোৱা যায়।[26][27] ৰাজ্যখনৰ পশ্চিম আৰু মধ্যভাগত নিশি, আপাতানি, তাগিন, গালো আৰু অন্যান্য তানি ভাষাভাষী জনগোষ্ঠীসমূহে নিজস্ব স্বায়ত্তশাসিত সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰতিষ্ঠান বজাই ৰাখিছিল। এই জনগোষ্ঠীসমূহৰ কেইবাটাৰ মাজত বিবাদ নিষ্পত্তি, ভূমি ব্যৱহাৰ নিয়ন্ত্ৰণ, ধৰ্মীয় আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ আয়োজন আৰু চুবুৰীয়া জনগোষ্ঠীৰ সৈতে সম্পৰ্ক বজাই ৰখাৰ ক্ষেত্ৰত গাঁও পৰিষদ আৰু গোত্ৰৰ জ্যেষ্ঠসকলৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছিল।[27] আদিসকলৰ পৰম্পৰাগত গাঁও পৰিষদক কেবাং (Kebang) বুলি কোৱা হয়। এই প্ৰতিষ্ঠানে গাঁৱৰ প্ৰশাসনিক কাৰ্য, সামাজিক বিবাদ নিষ্পত্তি আৰু পৰম্পৰাগত আইনৰ প্ৰয়োগত ভূমিকা পালন কৰে।[28] একেদৰে আপাতানিসকলৰ গাঁও পৰিষদ বুলিয়াং (Buliang) নামেৰে পৰিচিত। নিশিসকলৰ মাজত ন্যেলে বা য়ালুং, মনপাসকলৰ মাজত ছোৰ্গন, শ্বাৰডুকপেনসকলৰ মাজত জুং মে আৰু ইদু মিচিমিসকলৰ মাজত আব্বালা আদি পৰম্পৰাগত প্ৰতিষ্ঠানৰ উল্লেখ পোৱা যায়।[27][29] এই সমাজসমূহ সাধাৰণতে বৃহৎ ভূখণ্ডভিত্তিক ৰাজ্য হিচাপে সংগঠিত নাছিল যদিও পাহাৰৰ নিৰ্দিষ্ট পাৰিপাৰ্শ্বিক অঞ্চল, বাণিজ্যপথ আৰু বসতিসমূহৰ ওপৰত তেওঁলোকৰ নিয়ন্ত্ৰণ আছিল। ৰাজ্যখনৰ পূব আৰু দক্ষিণ-পূব অঞ্চলত আদি, মিচিমি, চিংফৌ, তাংচা, নক্টে আৰু ৱাঞ্চো জনগোষ্ঠীসমূহেও স্বাধীন বা অৰ্ধস্বাধীন মুখীয়ালকেন্দ্ৰিক শাসনব্যৱস্থা আৰু গাঁওভিত্তিক ৰাজনৈতিক সংগঠন বজাই ৰাখিছিল।

ইয়াৰে কিছুমান জনগোষ্ঠীৰ অসমৰ সমতল ভূমিৰ সৈতে অধিক ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছিল। আন কিছুমান জনগোষ্ঠী বৰ্তমানৰ ম্যানমাৰ আৰু তিব্বতৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলসমূহৰ সৈতে সংযুক্ত আছিল। নক্টে আৰু ৱাঞ্চো জনগোষ্ঠীসমূহৰ মাজত বংশানুক্ৰমিক মুখীয়ালকেন্দ্ৰিক শাসনব্যৱস্থা বিদ্যমান আছিল। ৱাঞ্চোসকলৰ পৰম্পৰাগত মুখীয়ালক ৱাংহাম (Wangham) বুলি কোৱা হয়। তেওঁ গাঁও পৰিষদ আৰু পৰম্পৰাগত আইনৰ সহায়ত শাসনকাৰ্য পৰিচালনা কৰিছিল।[30][26] আনহাতে বহুতো আদি আৰু মিচিমি গোটৰ সামাজিক-ৰাজনৈতিক সংগঠন গাঁও পৰিষদ, গোত্ৰৰ প্ৰধান আৰু ধৰ্মীয় আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ বিশেষজ্ঞসকলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল।[27] এই জনজাতীয় জনগোষ্ঠীসমূহে বাণিজ্য, কৰ বা উপঢৌকন, যুদ্ধ, কূটনীতি আৰু ধৰ্মীয় আদান-প্ৰদানৰ জৰিয়তে চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে যোগাযোগ ৰাখিছিল। পাহাৰ আৰু সমতল ভূমিৰ মাজত নিমখ, মণি, ধাতুৰ সামগ্ৰী, কাপোৰ, পশুধন, বনজ সামগ্ৰী আৰু কৃষিজাত উৎপাদনৰ আদান-প্ৰদান হৈছিল। সেয়েহে পাহাৰৰ পাদদেশৰ গিৰিপথ আৰু নদী উপত্যকাসমূহ ভিতৰুৱা পাহাৰীয়া জনগোষ্ঠী আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ বৃহৎ ৰাজনৈতিক শক্তিসমূহৰ মাজৰ সংযোগস্থল হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল। এই শক্তিসমূহৰ ভিতৰত চুতীয়া ৰাজ্য, আহোম ৰাজ্য আৰু পৰৱৰ্তী ঔপনিৱেশিক প্ৰশাসন অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।

এই সকলো সম্পৰ্ক থকাৰ পিছতো ভিতৰুৱা পাহাৰীয়া জনগোষ্ঠীসমূহে উচ্চ পৰিমাণৰ স্বায়ত্তশাসন বজাই ৰাখিছিল। বাহিৰৰ ৰাজ্যসমূহে গভীৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ তুলনাত পাহাৰৰ পাদদেশ, বাণিজ্যপথ আৰু সীমান্তৱৰ্তী বসতিসমূহৰ ওপৰত অধিক শক্তিশালী প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল। সেয়েহে ঔপনিৱেশিক যুগৰ আগৰ অৰুণাচল প্ৰদেশৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাস কেৱল এখন ৰাজ্য বা কেন্দ্ৰীভূত কৰ্তৃত্বৰ দ্বাৰা গঢ় লৈ উঠা নাছিল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে সীমান্তৱৰ্তী ৰাজ্য, স্থানীয় মুখীয়ালকেন্দ্ৰিক শাসনব্যৱস্থা, গাঁও গণৰাজ্য, গোত্ৰীয় ভূখণ্ড আৰু পৰিৱৰ্তনশীল বাণিজ্যিক তথা সামাজিক সম্পৰ্কৰ সমন্বয়ত ইয়াৰ বিকাশ ঘটিছিল।

ব্ৰিটিছ ভাৰত

[সম্পাদনা কৰক]

১৯১২–১৩ চনত ব্ৰিটিছ ভাৰত চৰকাৰে উত্তৰ-পূব সীমান্ত প্ৰদেশ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ইয়াক তিনিটা ভাগত বিভক্ত কৰি শেষত বল্লীপাৰা সীমান্ত প্ৰদেশ, লখিমপুৰ সীমান্ত প্ৰদেশ আৰু শদিয়া সীমান্ত প্ৰদেশ বুলি কোৱা হ’ল।[31]

ঐতিহাসিক কীৰ্তিচিহ্ন

[সম্পাদনা কৰক]

ৰাজ্যখনৰ প্ৰধান প্ৰত্নতাত্ত্বিক স্থানসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ'ল।[32]

প্ৰত্নস্থলীনিৰ্মাণকালনিৰ্মাণকাৰী
ডিৰাং জং, পশ্চিম কামেংসপ্তদশ শতিকামনপা
টাৱাং মঠ, টাৱাংসপ্তদশ শতিকা (১৬৮০–১৬৮১)মেৰাক লামা লোড্ৰে গ্যাটছো
ভীষ্মকনগৰ দুৰ্গ, ৰ'ইংঅষ্টম–পঞ্চদশ শতিকা[33]চুতীয়া ৰজাসকল
গোম্চি, পূব ছিয়াংত্ৰয়োদশ শতিকা[34]চুতীয়া ৰজাসকল
ৰুক্মিণীনগৰ দুৰ্গ, ৰ'ইংচতুৰ্দশ–পঞ্চদশ শতিকা[33]চুতীয়া ৰজাসকল
নক্সাপৰ্বত, পূব কামেংচতুৰ্দশ–পঞ্চদশ শতিকা[35]চুতীয়া ৰজাসকল
ইটা দুৰ্গ, ইটানগৰচতুৰ্দশ–পঞ্চদশ শতিকা[36]চুতীয়া ৰজাসকল
ৰামঘাট–তাৰাছো বা বুঢ়ৈ দুৰ্গ, পাপুমপাৰেত্ৰয়োদশ শতিকা[37]চুতীয়া ৰজাসকল
তাম্ৰেশ্বৰী মন্দিৰ, পায়াঅজ্ঞাতচুতীয়া ৰজাসকল
পায়া–হাজু শিৱলিংগ মন্দিৰ, পায়াচতুৰ্দশ–পঞ্চদশ শতিকা[38][39]চুতীয়া ৰজাসকল
মালিনী থান, লিকাবালিত্ৰয়োদশ–চতুৰ্দশ শতিকা[40]চুতীয়া ৰজাসকল
বলুং দুৰ্গ, বলুংত্ৰয়োদশ শতিকাচুতীয়া ৰজাসকল
তেজু দুৰ্গ, ৰ'ইংচতুৰ্দশ–পঞ্চদশ শতিকা[41]চুতীয়া ৰজাসকল
মানভূম মাটিৰ দুৰ্গ, নামছাইচতুৰ্দশ–পঞ্চদশ শতিকা[42]চুতীয়া ৰজাসকল
হাতীদুবা মাটিৰ দুৰ্গ, লোহিতচতুৰ্দশ–পঞ্চদশ শতিকাচুতীয়া ৰজাসকল
ইটা পুখুৰী, ইথিলিত্ৰয়োদশ–চতুৰ্দশ শতিকা[43]চুতীয়া ৰজাসকল
পদুম পুখুৰী, ইথিলিত্ৰয়োদশ–চতুৰ্দশ শতিকা[43]চুতীয়া ৰজাসকল
কামপোনা ইটাৰ পুখুৰী, ইডিলিত্ৰয়োদশ–চতুৰ্দশ শতিকা[43]চুতীয়া ৰজাসকল
কানয়িং ইটাৰ পুখুৰী, ইডিলিত্ৰয়োদশ–চতুৰ্দশ শতিকা[43]চুতীয়া ৰজাসকল
বলুং ইটাৰ খাল, দিবাং উপত্যকাত্ৰয়োদশ–চতুৰ্দশ শতিকা[44]চুতীয়া ৰজাসকল
দিবাং–ডিক্ৰং উপত্যকাৰ দুৰ্গসমূহত্ৰয়োদশ–চতুৰ্দশ শতিকা[45]চুতীয়া ৰজাসকল
ডিমাচুং–বেটালি, পশ্চিম কামেংত্ৰয়োদশ শতিকাচুতীয়া ৰজাসকল
টাৱাং জিলাৰ ছেলা পাছৰ ওচৰৰ হ্ৰদ।

অৰুণাচল প্ৰদেশ ২৬.২৮° উত্তৰৰ পৰা ২৯.৩০° উত্তৰ অক্ষাংশ আৰু ৯১.২০° পূবৰ পৰা ৯৭.৩০° পূব দ্ৰাঘিমাংশৰ মাজত অৱস্থিত। ৰাজ্যখনৰ মুঠ মাটিকালি ৮৩,৭৪৩ বৰ্গ কিলোমিটাৰ। পাহাৰে আৱৰা ৰাজ্যখনৰ অসমৰ সৈতে সংলগ্ন কিছুমান অংশ সমতল ভূমি। ৰাজ্যখনৰ বিস্তীৰ্ণ অঞ্চল ঘন অৰণ্যৰে আৱৰা। অৰুণাচল প্ৰদেশৰ সৰ্বোচ্চ পৰ্বতশৃংগ কাংটো, যাৰ উচ্চতা প্ৰায় ৭,০৬০ মিটাৰ। নেগি কাংছাং, গৰিচেনৰ মূল শৃংগ আৰু পূব গৰিচেন ৰাজ্যখনৰ আন উল্লেখযোগ্য উচ্চ হিমালয়ীয় পৰ্বতশৃংগ। ভাৰতৰ পূব প্ৰান্তত অৱস্থিত এই পৰ্বতমালাসমূহক ঐতিহাসিক ভাৰতীয় গ্ৰন্থসমূহত সূৰ্যোদয়ৰ স্থান হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। এই পৰ্বতসমূহক অৰুণ পৰ্বত নামেৰে জনা গৈছিল আৰু ইয়াৰ পৰাই ৰাজ্যখনৰ নামকৰণৰ অনুপ্ৰেৰণা আহিছে। ডং আৰু ম্যানমাৰৰ সীমান্তৱৰ্তী বিজয়নগৰ ভাৰতত প্ৰথম সূৰ্যৰ পোহৰ লাভ কৰা স্থানসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। ডং গাড়ীৰে তুলনামূলকভাৱে সহজে যাব পৰা ঠাই আৰু ইয়াৰ সূৰ্যোদয় দৰ্শনৰ স্থান পৰ্যটকসকলৰ মাজত জনপ্ৰিয়।

হিমালয়ৰ দক্ষিণ প্ৰান্তৰ ভালুকপুং চহৰৰ পৰা দেখা দৃশ্য।

অৰুণাচল প্ৰদেশৰ প্ৰধান নদীসমূহ হৈছে কামেং, সোৱণশিৰি, ছিয়াং বা ব্ৰহ্মপুত্ৰ, দিবাং, লোহিত আৰু ন-দিহিং। ভূগৰ্ভস্থ জলপ্ৰবাহ আৰু গ্ৰীষ্মকালত বৰফ গলাৰ ফলত এই নদীসমূহৰ জলপ্ৰবাহ বৃদ্ধি পায়। ছিয়াং নদীলৈকে বিস্তৃত পৰ্বতমালাসমূহ পূব হিমালয়ৰ অন্তৰ্গত। ছিয়াং আৰু ন-দিহিং নদীৰ মাজৰ পৰ্বতমালাসমূহ মিচিমি পাহাৰ হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়। এই পাহাৰসমূহ হেংডুৱান পৰ্বতমালাৰ অংশ হ'ব পাৰে। টিৰাপ আৰু লংডিং জিলাত ন-দিহিং নদীৰ দক্ষিণফালে অৱস্থিত পৰ্বতমালাসমূহ পাটকাই পৰ্বতমালাৰ অংশ।

জলবায়ু

[সম্পাদনা কৰক]

অৰুণাচল প্ৰদেশৰ জলবায়ু উচ্চতাৰ সৈতে সলনি হয়। কম উচ্চতাৰ অঞ্চলসমূহত আৰ্দ্ৰ উপক্ৰান্তীয় জলবায়ু দেখা যায়। ৩,৫০০–৫,৫০০ মিটাৰ উচ্চতাৰ অঞ্চলসমূহত উপক্ৰান্তীয় উচ্চভূমিৰ জলবায়ু আৰু আল্পীয় জলবায়ু পোৱা যায়। অৰুণাচল প্ৰদেশত বছৰি প্ৰায় ২,০০০–৫,০০০ মিলিমিটাৰ বৰষুণ হয়। ইয়াৰ প্ৰায় ৭০–৮০ শতাংশ বৰষুণ মে' মাহৰ পৰা অক্টোবৰ মাহৰ ভিতৰত হয়।[46]

জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য

[সম্পাদনা কৰক]
জিৰো উপত্যকা।

ভাৰতৰ ভিতৰত স্তন্যপায়ী প্ৰাণী আৰু চৰাইৰ বৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষেত্ৰত অৰুণাচল প্ৰদেশ অন্যতম সমৃদ্ধ ৰাজ্য। ৰাজ্যখনত প্ৰায় ৭৫০ প্ৰজাতিৰ চৰাই[47] আৰু ২০০তকৈ অধিক প্ৰজাতিৰ স্তন্যপায়ী প্ৰাণী পোৱা যায়।[48] অৰুণাচল প্ৰদেশৰ বনাঞ্চলসমূহে হিমালয়ৰ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ বিশেষ সমৃদ্ধ অঞ্চলৰ প্ৰায় এক-তৃতীয়াংশ বাসস্থান সামৰি লৈছে।[49]

২০১৩ চনত অৰুণাচল প্ৰদেশৰ ৩১,২৭৩ বৰ্গ কিলোমিটাৰ বনাঞ্চলক ম্যানমাৰ, চীন আৰু ভূটানলৈ বিস্তৃত প্ৰায় ৬৫,৭৩০ বৰ্গ কিলোমিটাৰ আয়তনৰ অখণ্ড বনাঞ্চলীয় ভূদৃশ্যৰ অংশ হিচাপে চিনাক্ত কৰা হৈছিল।[50] ৰাজ্যখনত তিনিটা বাঘ সংৰক্ষণ অঞ্চলৰ উল্লেখ পোৱা যায়। এইবোৰ হৈছে নামদফা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ সংৰক্ষিত অঞ্চল, মৌলিং ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু পাক্কে বাঘ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল।[51]

উদ্ভিদজগত

[সম্পাদনা কৰক]

২০০০ চনত অৰুণাচল প্ৰদেশৰ প্ৰায় ৬৩,০৯৩ বৰ্গ কিলোমিটাৰ অঞ্চল বৃক্ষাচ্ছাদিত আছিল, যিটো ৰাজ্যখনৰ মুঠ ভূমিৰ প্ৰায় ৭৭ শতাংশ।[52] ৰাজ্যখনত ৫,০০০তকৈ অধিক প্ৰকাৰৰ উদ্ভিদ পোৱা যায়।[53] সৰ্বনিম্ন উচ্চতাৰ অঞ্চলসমূহত, বিশেষকৈ অসমৰ সীমান্তৰ ওচৰত, ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ অৰ্ধ-চিৰসেউজ বনাঞ্চল পোৱা যায়। হিমালয়ৰ পাদদেশ আৰু পাটকাই পাহাৰকে ধৰি ৰাজ্যখনৰ বহু অংশত পূব হিমালয়ৰ বহল পাতযুক্ত বনাঞ্চল বিস্তৃত। উত্তৰফালে তিব্বতৰ সীমান্তৰ দিশে উচ্চতা বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে পূব আৰু উত্তৰ-পূব হিমালয়ৰ উপ-আল্পীয় শংকুজাতীয় বনাঞ্চল দেখা যায়। ইয়াৰ ওপৰৰ অঞ্চলসমূহত আল্পীয় জোপোহা আৰু তৃণভূমি পোৱা যায়। সৰ্বোচ্চ পৰ্বতশৃংগসমূহ শিল আৰু বৰফেৰে আবৃত। অৰুণাচল প্ৰদেশত বহুতো ঔষধি উদ্ভিদ পোৱা যায়। নামনি সোৱণশিৰি জিলাৰ জিৰো উপত্যকাত স্থানীয় বাসিন্দাসকলে ১৫৮ প্ৰকাৰৰ ঔষধি উদ্ভিদ ব্যৱহাৰ কৰে।[54]

ৰাজ্যখনৰ পাহাৰ আৰু পৰ্বতৰ ঢালসমূহ আল্পীয়, নাতিশীতোষ্ণ আৰু উপক্ৰান্তীয় বনাঞ্চলেৰে আবৃত। ইয়াত বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ ৰড'ডেণ্ড্ৰন, ওক, পাইন, মেপল আৰু ফাৰ গছ পোৱা যায়।[55] ৰাজ্যখনৰ প্ৰধান ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানসমূহৰ ভিতৰত মৌলিং ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু নামদফা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান অন্যতম।

প্ৰাণীজগত

[সম্পাদনা কৰক]

অৰুণাচল প্ৰদেশৰ প্ৰধান বন্যপ্ৰাণীসমূহৰ ভিতৰত বাঘ, নাহৰফুটুকী বাঘ, হিম নাহৰফুটুকী, এছীয় হাতী, সম্বৰ হৰিণ, চিতল হৰিণ, হৰিণা, ভালুক, মিথুন (Bos frontalis), গৌৰ, বনৰীয়া কুকুৰ, বৃহৎ কাছমেকুৰী, মাৰ্বল্ড কেট আৰু লেপাৰ্ড কেট উল্লেখযোগ্য।[56] ৰাজ্যখনৰ পৰা হুলক গিবনৰ এটা নতুন উপপ্ৰজাতিৰ বিৱৰণ দিয়া হৈছে, যাক মিচিমি পাহাৰৰ হুলক গিবন (Hoolock hoolock mishmiensis) নামেৰে জনা যায়।[57] ইয়াৰ উপৰি বিগত ডেৰ দশকত অৰুণাচল প্ৰদেশৰ পৰা বৃহৎ উৰণীয়া কাছমেকুৰীৰ তিনিটা নতুন প্ৰজাতিৰ বিৱৰণ দিয়া হৈছিল। এইবোৰ হৈছে মেচুকা বৃহৎ উৰণীয়া কাছমেকুৰী,[58] মিচিমি পাহাৰৰ বৃহৎ উৰণীয়া কাছমেকুৰী[59] আৰু মেবো বৃহৎ উৰণীয়া কাছমেকুৰী।[60]

জনগাঁথনি

[সম্পাদনা কৰক]
পৰম্পৰাগত সাজপাৰ পৰিহিত নিশি জনগোষ্ঠীৰ এজন লোক।

২০১১ চনৰ ভাৰতীয় লোকপিয়ল অনুসৰি অৰুণাচল প্ৰদেশৰ জনসংখ্যা আছিল ১৩,৮৩,৭২৭ জন। প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত মাত্ৰ ১৭ জনকৈ লোকৰ বসতি থকা ৰাজ্যখন ভাৰতৰ আটাইতকৈ কম জনঘনত্বৰ ৰাজ্য। ৰাজ্যখনৰ জনসংখ্যাৰ ৬৮.৭৯ শতাংশ অনুসূচীত জনজাতিৰ অন্তৰ্গত আছিল। ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ৰাজ্যখনত ১২টা অনুসূচীত জনজাতীয় গোটৰ উল্লেখ আছে। ভাষা, ধৰ্ম, জনজাতীয় পৰিচয় আৰু বস্তুগত সংস্কৃতিৰ ভিত্তিত অৰুণাচল প্ৰদেশক কেইবাটাও বৃহৎ সাংস্কৃতিক অঞ্চলত ভাগ কৰিব পাৰি। পশ্চিম অংশত ভূটানৰ সীমান্তত তিব্বতীয় ভাষাভাষী মনপা জনগোষ্ঠীৰ প্ৰাধান্য আছে। মধ্যভাগত তানি ভাষাভাষী জনগোষ্ঠীসমূহৰ বসতি। ইয়াৰ পূবফালে মিচিমিসকলৰ অঞ্চল, ম্যানমাৰৰ সীমান্তৱৰ্তী অঞ্চলত টাই, চিংফৌ আৰু তাংচা জনগোষ্ঠীৰ বসতি আৰু দক্ষিণ অংশত নাগা জনগোষ্ঠীসমূহৰ প্ৰাধান্য দেখা যায়। এই অঞ্চলসমূহৰ মাজত অকা, হ্ৰুছো, মিজি আৰু শ্বাৰডুকপেন জনগোষ্ঠীসমূহৰ দৰে অন্তৱৰ্তী সাংস্কৃতিক গোটো আছে। ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন স্থানত সুলুং বা পুৰইকসকলৰ দৰে তুলনামূলকভাৱে বিচ্ছিন্ন জনগোষ্ঠীসমূহো বসবাস কৰে।

পশ্চিমৰ তিব্বতীয় সাংস্কৃতিক অঞ্চলত মনপাসকলৰ কেইবাটাও উপগোষ্ঠী আছে। তেওঁলোকে ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক থকা, কিন্তু পৰস্পৰে সম্পূৰ্ণৰূপে বুজিব নোৱৰা বিভিন্ন ভাষা কয়। এই অঞ্চলত যথেষ্ট সংখ্যক তিব্বতী শৰণাৰ্থীও আছে। মধ্য অৰুণাচলৰ তানি অঞ্চলত নিশি, আপাতানি, তাগিন, গালো, বোকাৰ, আদি, পদাম, পাচি আৰু মিনয়ং জনগোষ্ঠীসমূহ আছে। গালো জনগোষ্ঠীৰ ভিতৰত কাৰ্কা, লোদু, বগুম, লাৰে আৰু পুগো আদি উপগোষ্ঠী উল্লেখযোগ্য। এই সাংস্কৃতিক অঞ্চল ৰামো আৰু পাইলিবো অঞ্চললৈও বিস্তৃত। পূব দিশত আদি জনগোষ্ঠীৰ বিভিন্ন উপগোষ্ঠীৰ ভিতৰত পদাম, পাচি, মিনয়ং আৰু বোকাৰ উল্লেখযোগ্য। মিলাং জনগোষ্ঠীও বৃহত্তৰ আদি সাংস্কৃতিক পৰিসৰৰ অংশ যদিও বহু ক্ষেত্ৰত পৃথক বৈশিষ্ট্য বহন কৰে। ইয়াৰ অধিক পূবফালে ইদু, মিজু আৰু দিগাৰু জনগোষ্ঠীসমূহে মিচিমি সাংস্কৃতিক আৰু ভাষিক অঞ্চল গঠন কৰে। দক্ষিণ-পূব অৰুণাচলত টাই খামতিসকল ভাষিকভাৱে চুবুৰীয়া জনগোষ্ঠীসমূহৰ পৰা পৃথক। তেওঁলোকে থেৰবাদ বৌদ্ধধৰ্ম অনুসৰণ কৰে। চিংফৌ আৰু তাংচা নাগা জনগোষ্ঠীসমূহৰ সৈতেও তেওঁলোকৰ সাংস্কৃতিক যোগাযোগ আছে। নক্টে আৰু ৱাঞ্চো ৰাজ্যখনৰ আন দুটা প্ৰধান নাগা জনগোষ্ঠী। এই দুয়োটা জনগোষ্ঠীৰ মাজত যথেষ্ট সাংস্কৃতিক সাদৃশ্য পোৱা যায়। দেউৰী জনগোষ্ঠীও অৰুণাচল প্ৰদেশৰ এটা উল্লেখযোগ্য জনগোষ্ঠী। দেউৰীসকল চুতীয়া ৰাজ্যৰ পুৰোহিত শ্ৰেণীৰ বংশধৰ। চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতনৰ পিছতো তেওঁলোকে নিজৰ জীৱিকা আৰু ধৰ্মীয় পৰম্পৰা অব্যাহত ৰাখিবলৈ সক্ষম হৈছিল। ঐতিহাসিক নথিত উল্লেখ থকা অৰুণাচল প্ৰদেশৰ জনগোষ্ঠীসমূহৰ ভিতৰত দেউৰীসকল অন্যতম। ইয়াৰ পৰা দিবাং আৰু লোহিত উপত্যকাৰ হিমালয়ীয় অঞ্চলত ১৬০০–১৯০০ চনৰ ভিতৰত আন বহুতো জনগোষ্ঠীৰ আগমনৰ পূৰ্বেই তেওঁলোকৰ বসতি আছিল বুলি সূচায়।

লোহিত জিলাৰ পৰশুৰাম কুণ্ড, এটা উল্লেখযোগ্য হিন্দু তীৰ্থস্থান।
টাৱাঙত থকা গৌতম বুদ্ধৰ প্ৰতিমূৰ্তি।

২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি অৰুণাচল প্ৰদেশৰ ধৰ্মীয় জনগাঁথনি আছিল:

ধৰ্মজনসংখ্যাশতাংশ
খ্ৰীষ্টান৪,১৮,৭৩২৩০.২৬%
হিন্দু৪,০১,৮৭৬২৯.০৪%
ডনি-পল'কে ধৰি বিভিন্ন পৰম্পৰাগত বিশ্বাস৩,৬২,৫৫৩২৬.২০%
বৌদ্ধ১,৬২,৮১৫১১.৭৭%
মুছলমান২৭,০৪৫১.৯৫%
শিখ৩,২৮৭০.২৪%
জৈন৭৭১০.০৬%

[61]

অৰুণাচল প্ৰদেশৰ ধৰ্মীয় পৰিৱেশ বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ। কোনো এটা ধৰ্মীয় গোটেই ৰাজ্যখনৰ জনসংখ্যাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ অংশ গঠন নকৰে। অৱশ্যে ভাৰতৰ যিকেইখন ৰাজ্যত খ্ৰীষ্টধৰ্মৰ অনুগামীসকল আটাইতকৈ বৃহৎ ধৰ্মীয় গোট, অৰুণাচল প্ৰদেশ সেইবোৰৰ অন্যতম। ৰাজ্যখনৰ বহুতো লোক প্ৰকৃতি-উপাসনাকেন্দ্ৰিক পৰম্পৰাগত ধৰ্ম অনুসৰণ কৰে। এই জনগোষ্ঠীসমূহৰ নিজস্ব ধৰ্মীয় প্ৰতিষ্ঠান আছে।

নিশিসকলৰ ন্যেদাৰ নামলো, তাংচা আৰু নক্টেসকলৰ ৰাংফ্ৰা, আপাতানিসকলৰ মেদাৰ নেলো, গালোসকলৰ কাৰ্গু গামগি আৰু আদিসকলৰ ডনি-পল' দেৰে এনে প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য। এইবোৰ ডনি-পল' পৰম্পৰাগত ধৰ্মীয় পৰিসৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। অৰুণাচল প্ৰদেশৰ কিছুমান লোকে পৰম্পৰাগতভাৱে নিজকে হিন্দু হিচাপে পৰিচয় দিয়ে।[62] পৰম্পৰাগত প্ৰাণবাদী ধৰ্মীয় বিশ্বাসসমূহ হিন্দুধৰ্মৰ সৈতে একীভূত হোৱাৰ লগে লগে এই সংখ্যা বৃদ্ধি পাব পাৰে। টাৱাং, পশ্চিম কামেং আৰু তিব্বতৰ সীমান্তৱৰ্তী কিছুমান অঞ্চলত তিব্বতী বৌদ্ধধৰ্মৰ প্ৰাধান্য আছে। আনহাতে ম্যানমাৰৰ সীমান্তৰ ওচৰত বসবাস কৰা জনগোষ্ঠীসমূহৰ মাজত থেৰবাদ বৌদ্ধধৰ্ম প্ৰচলিত। অৰুণাচল প্ৰদেশলৈ খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম শতিকাত তিব্বতৰ পৰা বৌদ্ধধৰ্মৰ আগমন ঘটিছিল।[63] ১৯৭১ চনত ৰাজ্যখনত খ্ৰীষ্টান জনসংখ্যাৰ শতাংশ আছিল ০.৭৯। ১৯৯১ চনলৈ ই ১০.৩ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পাইছিল আৰু ২০১১ চনত ২৫ শতাংশ অতিক্ৰম কৰিছিল।[64]

২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি অৰুণাচল প্ৰদেশৰ প্ৰধান মাতৃভাষাসমূহৰ জনসংখ্যাৰ শতাংশ আছিল:

ভাষাজনসংখ্যাৰ শতাংশ
নিশি২০.৭৪%
আদি (গালংসহ)১৭.৩৫%
নেপালী৬.৮৯%
তাগিন৪.৫৪%
ভোটীয়া৪.৫১%
ৱাঞ্চো৪.২৩%
অসমীয়া৩.৯০%
বাংলা৩.৬৫%
হিন্দী৩.৪৫%
চাকমা৩.৪০%
আপাতানি৩.২১%
মিচিমি৩.০৪%
তাংচা২.৬৪%
নক্টে২.১৯%
ভোজপুৰী২.০৪%
সাদ্ৰী১.০৩%

[65] ৰাজ্যখনৰ অধিকাংশ স্থানীয় জনগোষ্ঠীয়ে তিব্বত-ব্ৰহ্মীয় ভাষা পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত তানি ভাষাসমূহ কয়। মধ্য অৰুণাচল প্ৰদেশৰ তানি জনগোষ্ঠীসমূহৰ ভিতৰত পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ নিশি, আপাতানি, তাগিন, গালো, বোকাৰ, আদি, পদাম, পাচি আৰু মিনয়ং উল্লেখযোগ্য। তানি ভাষাসমূহৰ মাজত তুলনামূলকভাৱে উচ্চ পৰিমাণৰ সাদৃশ্য দেখা যায়। এই বৈশিষ্ট্যই বৰ্তমানৰ বসতিপ্ৰধান অঞ্চলত এই ভাষাসমূহৰ তুলনামূলকভাৱে সাম্প্ৰতিক বিস্তাৰৰ ইংগিত দিয়ে। অধিকাংশ তানি ভাষাৰ ভাষাভাষীয়ে অন্ততঃ আন এটা তানি ভাষা কিছু পৰিমাণে বুজিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত অঞ্চলটোত এটা উপভাষিক শৃংখল গঠিত হৈছে। ইউৰোপৰ বহু অঞ্চলতো অতীতত এনে উপভাষিক শৃংখল আছিল। তানি ভাষাসমূহৰ ভিতৰত আপাতানি আৰু মিলাং তুলনামূলকভাৱে পৃথক বৈশিষ্ট্যযুক্ত। অঞ্চলটোৰ ভাষাসমূহৰ ভিতৰত তানি ভাষাসমূহ অধিক অধ্যয়ন কৰা ভাষাগোষ্ঠীৰ অন্যতম। তানি অঞ্চলৰ পূবফালে তিব্বত-ব্ৰহ্মীয় পৰিয়ালৰ মিচিমি গোটৰ তিনিটা অত্যন্ত বিপন্ন ভাষা আছে—ইদু, দিগাৰু আৰু মিজু। তিব্বততো এই ভাষাসমূহৰ কিছুমান ভাষাভাষী লোক আছে। এই ভাষাসমূহৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক আৰু অঞ্চলটোৰ আন ভাষাসমূহৰ সৈতে সম্পৰ্ক এতিয়াও সম্পূৰ্ণভাৱে নিৰ্ধাৰিত হোৱা নাই। ইয়াৰ দক্ষিণফালে চিংফৌ বা কাচিন ভাষা পোৱা যায়, যিটো মূলতঃ ম্যানমাৰৰ কাচিন ৰাজ্যত বৃহৎ সংখ্যাত প্ৰচলিত। নক্টে আৰু ৱাঞ্চো ভাষাসমূহৰ বৰ্তমানৰ নাগালেণ্ডৰ নাগা ভাষাসমূহৰ কিছুমানৰ সৈতে সম্পৰ্ক আছে। তানি অঞ্চলৰ পশ্চিম আৰু উত্তৰফালে ডাকপা আৰু ছাংলাসহ অন্ততঃ এটা আৰু সম্ভৱতঃ চাৰিটালৈকে ভোটীয় ভাষা আছে।

ভাৰতৰ ভিতৰত এই ভাষাসমূহৰ ভাষাভাষীসকলক মনপা আৰু মেম্বা নামেৰে জনা যায়। ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্কীয় ভাষাসমূহৰ অধিকাংশ ভাষাভাষী চুবুৰীয়া ভূটান আৰু তিব্বতত বাস কৰে। ভোটীয় আৰু তানি অঞ্চলৰ মাজত শ্বাৰডুকপেন, বুগুন, হ্ৰুছো, কৰো, মিজি, বাংৰু আৰু পুৰইক বা সুলুং ভাষাসমূহ পোৱা যায়। এই ভাষাসমূহৰ বহুতো এতিয়াও পৰ্যাপ্তভাৱে অধ্যয়ন আৰু শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হোৱা নাই। এইবোৰত বিশেষ গাঁথনিগত আৰু শব্দভাণ্ডাৰগত বৈশিষ্ট্য দেখা যায়, যিয়ে অঞ্চলটোত দীৰ্ঘ ভাষিক ইতিহাস আৰু চুবুৰীয়া জনগোষ্ঠীসমূহৰ সৈতে জটিল ভাষিক যোগাযোগৰ প্ৰতিফলন ঘটাব পাৰে। ইয়াৰ ভিতৰত পুৰইক ভাষা আৰু সংস্কৃতি প্ৰাগৈতিহাসিক আৰু নৃভাষাবৈজ্ঞানিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি বিবেচিত। তথাপি এই ভাষা আৰু সংস্কৃতিৰ বিষয়ে নিৰ্ভৰযোগ্য প্ৰকাশিত তথ্য তুলনামূলকভাৱে সীমিত। ভোটীয় আৰু তানি ভাষাগোষ্ঠীৰ বাহিৰেও আধুনিক অৰুণাচল প্ৰদেশত বিভিন্ন চৰকাৰী বিভাগ আৰু প্ৰতিষ্ঠানত নিয়োজিত প্ৰব্ৰজনকাৰী আৰু কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰীসকলে কোৱা ভাষাও আছে। ভাৰতীয় সংবিধানৰ বিধান অনুসৰি এইবোৰৰ ভাষাভাষীসকলক অজনজাতীয় হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হয়। তিব্বত-ব্ৰহ্মীয় পৰিয়ালৰ বাহিৰত ৰাজ্যখনত টাই ভাষা পৰিয়ালৰ একমাত্ৰ প্ৰতিনিধি হৈছে টাই খামতি ভাষা। ইয়াৰ ম্যানমাৰৰ শান ৰাজ্যৰ শান ভাষাৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে। খামতি ভাষাৰ উপস্থিতি অষ্টাদশ অথবা ঊনবিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে উত্তৰ ম্যানমাৰৰ পৰা হোৱা প্ৰব্ৰজনৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। ইংৰাজীৰ উপৰি অসমীয়া, বাংলা, নেপালী আৰু বিশেষকৈ হিন্দী ভাষাৰ ব্যৱহাৰ ৰাজ্যখনত বৃদ্ধি পাইছে। বিশেষকৈ প্ৰাথমিক শিক্ষা ব্যৱস্থাত বিহাৰ আৰু উত্তৰ ভাৰতৰ আন হিন্দীভাষী অঞ্চলৰ পৰা অহা শিক্ষকসকলৰ প্ৰভাৱৰ ফলত ৰাজ্যখনৰ জনসংখ্যাৰ এটা বৃদ্ধি পোৱা অংশই হিন্দীৰ এক আঞ্চলিক মিশ্ৰিত ৰূপ মাতৃভাষা হিচাপেও ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ লৈছে।

হিন্দী ৰাজ্যখনৰ বিভিন্ন ভাষিক জনগোষ্ঠীৰ মাজত সংযোগী ভাষা হিচাপে ব্যৱহৃত হয়।[66] ২০১১ চনৰ দ্বিভাষিকতা আৰু ত্ৰিভাষিকতাৰ তথ্য অনুসৰি, ৰাজ্যখনৰ প্ৰায় ৬২.৮ শতাংশ লোক, অৰ্থাৎ প্ৰায় ন লাখ মানুহে, হিন্দীক প্ৰথম, দ্বিতীয় অথবা অতিৰিক্ত ভাষা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে।[67] এই ভাষিক বৈচিত্ৰ্যৰ মাজতো ৰাজ্যখনৰ একমাত্ৰ স্বীকৃত চৰকাৰী ভাষা হৈছে ইংৰাজী।

সাক্ষৰতা

[সম্পাদনা কৰক]

চৰকাৰী পৰিসংখ্যা অনুসৰি অৰুণাচল প্ৰদেশৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ ২০০১ চনৰ ৫৪.৭৪ শতাংশৰ পৰা ২০১১ চনত ৬৬.৯৫ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পাইছিল। ২০১১ চনত ৰাজ্যখনৰ সাক্ষৰ লোকৰ সংখ্যা আছিল ৭,৮৯,৯৪৩ জন। ইয়াৰে ৪,৫৪,৫৩২ জন পুৰুষ (৭৩.৬৯%) আৰু ৩,৩৫,৪১১ গৰাকী মহিলা (৫৯.৫৭%) আছিল।[68]

প্ৰশাসনিক বিভাজন

[সম্পাদনা কৰক]

অৰুণাচল প্ৰদেশক পশ্চিম, মধ্য আৰু পূব নামৰ তিনিটা প্ৰশাসনিক সংমণ্ডলত বিভক্ত কৰা হৈছে। প্ৰতিটো সংমণ্ডলৰ দায়িত্বত এজনকৈ সংমণ্ডল আয়ুক্ত থাকে। ৰাজ্যখনত ২৮খন প্ৰশাসনিক জিলা আছে। প্ৰতিখন জিলাৰ প্ৰশাসনিক দায়িত্ব এজন জিলা উপায়ুক্তৰ অধীনত থাকে। বিভিন্ন চৰকাৰী বিভাগে জিলা উপায়ুক্তক প্ৰশাসন পৰিচালনাত সহায় কৰে। জিলাসমূহৰ আইন-শৃংখলা সম্পৰ্কীয় কাৰ্যত আৰক্ষী অধীক্ষকে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। মাটিকালিৰ ফালৰ পৰা পশ্চিম ছিয়াং ৰাজ্যখনৰ বৃহত্তম জিলা আৰু টাৱাং আটাইতকৈ সৰু জিলা। জনসংখ্যাৰ ফালৰ পৰা পাপুমপাৰে বৃহত্তম আৰু দিবাং উপত্যকা আটাইতকৈ সৰু জিলা।[69]

পশ্চিম সংমণ্ডলমধ্য সংমণ্ডলপূব সংমণ্ডল
  • পূব কামেং
  • কামলে
  • ক্ৰা দাদি
  • কুৰুং কুমেই
  • নামনি সোৱণশিৰি
  • পাক্কে-কেচাং
  • পাপুমপাৰে
  • টাৱাং
  • পশ্চিম কামেং
  • লেপা ৰাদা
  • নামনি ছিয়াং
  • শি-য়োমি
  • উজনি সোৱণশিৰি
  • পশ্চিম ছিয়াং
  • অনজৌ
  • চাংলাং
  • দিবাং উপত্যকা
  • পূব ছিয়াং
  • লোহিত
  • লংডিং
  • নামনি দিবাং উপত্যকা
  • নামছাই
  • ছিয়াং
  • টিৰাপ
  • উজনি ছিয়াং

প্ৰধান নগৰসমূহ

[সম্পাদনা কৰক]

অৰুণাচল প্ৰদেশৰ নগৰ নিগম, নগৰ পৰিষদ আৰু নগৰ সমিতিসমূহৰ ভিতৰত তলত উল্লেখিত স্থানসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত।

নগৰ নিগম

[সম্পাদনা কৰক]

নগৰ পৰিষদ

[সম্পাদনা কৰক]
  • পাচিঘাট নগৰ পৰিষদ

নগৰ সমিতিসমূহ

[সম্পাদনা কৰক]
  • দেওমালি
  • আলং
  • চেপ্পা
  • তেজু
  • দাপৰিজো
  • নামছাই
  • জিৰো
  • ৰ'ইং
  • টাৱাং
  • খোন্সা
  • বমডিলা
  • পাচিঘাট


অৰ্থনীতি

[সম্পাদনা কৰক]

তলৰ তালিকাত ভাৰত চৰকাৰৰ পৰিসংখ্যা আৰু কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ মন্ত্ৰালয়ৰ বজাৰ মূল্য অনুসৰি অৰুণাচল প্ৰদেশৰ মুঠ ৰাজ্যিক ঘৰুৱা উৎপাদনৰ পৰিৱৰ্তন দেখুওৱা হৈছে। পৰিমাণসমূহ ভাৰতীয় টকাৰ বিলিয়ন এককত দিয়া হৈছে।[উদ্ধৃতিৰ প্ৰয়োজন]

বছৰমুঠ ৰাজ্যিক ঘৰুৱা উৎপাদন (বিলিয়ন টকা)
১৯৮০১.০৭০
১৯৮৫২.৬৯০
১৯৯০৫.০৮০
১৯৯৫১১.৮৪০
২০০০১৭.৮৩০
২০০৫৩১.৮৮০
২০১০৬৫.২১০
২০১৫১৫৫.৮৮০

২০০৪ চনত বৰ্তমানৰ মূল্য অনুসৰি অৰুণাচল প্ৰদেশৰ মুঠ ৰাজ্যিক ঘৰুৱা উৎপাদন প্ৰায় ৭০৬ নিযুত আমেৰিকান ডলাৰ আৰু ২০১২ চনত প্ৰায় ১.৭৫ বিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ বুলি অনুমান কৰা হৈছিল। ৰাজ্যখনৰ অৰ্থনীতি মূলতঃ কৃষিনিৰ্ভৰ। স্থানান্তৰিত কৃষিপদ্ধতিক স্থানীয়ভাৱে ঝুম বুলি জনা যায় আৰু ই জনজাতীয় জনগোষ্ঠীসমূহৰ মাজত ব্যাপকভাৱে প্ৰচলিত। অৱশ্যে শেহতীয়া বছৰসমূহত উপাৰ্জনৰ বিকল্প উৎস বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত আগৰ তুলনাত ঝুম খেতিৰ প্ৰচলন কিছু হ্ৰাস পাইছে। অৰুণাচল প্ৰদেশত প্ৰায় ৬১,০০০ বৰ্গ কিলোমিটাৰ বনাঞ্চল আছে। বনজ সামগ্ৰী ৰাজ্যখনৰ অৰ্থনীতিৰ দ্বিতীয় উল্লেখযোগ্য ক্ষেত্ৰ। ৰাজ্যখনত ধান, মাকৈ, বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ ক্ষুদ্ৰ শস্য, ঘেঁহু, মাহজাতীয় শস্য, কুঁহিয়াৰ, আদা আৰু তৈলবীজৰ খেতি কৰা হয়।

উদ্যানশস্য আৰু ফলমূলৰ বাগিচাৰ বাবেও অৰুণাচল প্ৰদেশ উপযোগী। ৰাজ্যখনৰ প্ৰধান উদ্যোগসমূহৰ ভিতৰত চাউল কল, ফল সংৰক্ষণ আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণ উদ্যোগ, তাঁতশিল্প আৰু হস্তশিল্প অন্যতম। আইন অনুসৰি কাঠ কটা কল আৰু প্লাইউড বাণিজ্য নিষিদ্ধ কৰা হৈছে।[70] অৱশ্যে ৰাজ্যখনত বহুতো কাঠ কটা কল আছে।[71] ভাৰতৰ এতিয়াও সম্পূৰ্ণৰূপে ব্যৱহাৰ নোহোৱা জলবিদ্যুৎ উৎপাদন ক্ষমতাৰ এটা উল্লেখযোগ্য অংশ অৰুণাচল প্ৰদেশত অৱস্থিত। ২০০৮ চনত অৰুণাচল প্ৰদেশ চৰকাৰে বিভিন্ন কোম্পানীৰ সৈতে কেইবাখনো বুজাবুজিৰ চুক্তি স্বাক্ষৰ কৰিছিল। এই চুক্তিসমূহত ৪২টামান জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পৰ প্ৰস্তাৱ আছিল। প্ৰকল্পসমূহৰ সম্ভাব্য মুঠ বিদ্যুৎ উৎপাদন ক্ষমতা ২৭,০০০ মেগাৱাটতকৈ অধিক আছিল।[72] প্ৰায় ১০,০০০–১২,০০০ মেগাৱাট বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ লক্ষ্য থকা উজনি ছিয়াং জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পৰ নিৰ্মাণকাৰ্য ২০০৯ চনৰ এপ্ৰিলত আৰম্ভ হৈছিল।[73]

বিমানপথ

[সম্পাদনা কৰক]

ইটানগৰ বিমানবন্দৰ হৈছে অৰুণাচল প্ৰদেশৰ ৰাজধানী ইটানগৰক সেৱা আগবঢ়োৱা বিমানবন্দৰ। হলংগীত প্ৰায় ৬.৫ বিলিয়ন টকা ব্যয়েৰে এই নতুন বিমানবন্দৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।[74] ২০২২ চনত ইণ্ডিগ'ই মুম্বাই আৰু কলকাতাৰ পৰা ইটানগৰলৈ প্ৰত্যক্ষ বিমানসেৱা আৰম্ভ কৰিছিল।[75] এলায়েন্স এয়াৰে কলকাতাৰ পৰা গুৱাহাটী হৈ পাচিঘাট বিমানবন্দৰলৈ বিমানসেৱা পৰিচালনা কৰে। এই বিমানপথটো ভাৰত চৰকাৰৰ আঞ্চলিক সংযোগ আঁচনি উড়ানৰ অধীনত ২০১৮ চনৰ মে' মাহত আৰম্ভ হৈছিল।

২০১৭ চনত পাচিঘাট বিমানবন্দৰত যাত্ৰীবাহী টাৰ্মিনেলৰ নিৰ্মাণ সম্পূৰ্ণ হৈছিল।[76] ৰাজ্য চৰকাৰৰ অধীনস্থ দাপৰিজো, জিৰো, আলং আৰু তেজু বিমানবন্দৰসমূহ সৰু বিমানবন্দৰ আৰু ইংৰাজী খচৰাৰ বিৱৰণ অনুসৰি সেই সময়ত কাৰ্যক্ষম নাছিল। চৰকাৰে এই বিমানবন্দৰসমূহৰ উন্নয়নৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল।[77] ৰাজ্যখন স্থলপথেৰে সংযুক্ত হোৱাৰ আগতে এই বিমানপথসমূহ খাদ্যসামগ্ৰী বিতৰণৰ বাবেও ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

পথ পৰিবহণ

[সম্পাদনা কৰক]
তিনিচুকীয়াৰ পৰা পৰশুৰাম কুণ্ডলৈ যোৱা পথ।
হুনলিৰ পথ নিৰ্দেশক ফলক।

অৰুণাচল প্ৰদেশৰ প্ৰধান ঘাইপথ হৈছে ট্ৰান্স-অৰুণাচল ঘাইপথ বা ১৩ নং ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ। এই পথটোৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ১,২৯৩ কিলোমিটাৰ। আগতে ইয়াক ২২৯ আৰু ৫২ নং ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ হিচাপে জনা গৈছিল। ঘাইপথটো টাৱাঙৰ পৰা আৰম্ভ হৈ অৰুণাচল প্ৰদেশৰ প্ৰায় সমগ্ৰ প্ৰস্থ অতিক্ৰম কৰে। তাৰ পিছত দক্ষিণলৈ অসমত প্ৰৱেশ কৰি ৱাক্ৰোত শেষ হয়। প্ৰকল্পটো তদানীন্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী মনমোহন সিংহে ২০০৮ চনত ঘোষণা কৰিছিল। ২০১৫–১৬ চনৰ ভিতৰত সম্পূৰ্ণ কৰাৰ লক্ষ্য আছিল যদিও ই ২০১৮ চনত কাৰ্যক্ষম হৈছিল।

অসমৰ মাজেদি যোৱা ১৫ নং ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথে অৰুণাচল প্ৰদেশৰ দক্ষিণ সীমান্ত অনুসৰণ কৰে। অসমৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদৰ ওপৰত নিৰ্মিত ভূমিকম্প-প্ৰতিৰোধী ৰেল আৰু পথ দলং বগীবিল দলংৰ ফলত মধ্য অৰুণাচল প্ৰদেশলৈ যোগাযোগ সহজ হৈছে। ২০১৮ চনৰ ২৫ ডিচেম্বৰত প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে এই দলংখন জনসাধাৰণৰ বাবে মুকলি কৰিছিল। ৪১৫ নং ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথে ইটানগৰক সেৱা আগবঢ়ায়। ৰাজ্য চৰকাৰৰ অধীনস্থ অৰুণাচল প্ৰদেশ ৰাজ্যিক পৰিবহণ সেৱাই ইটানগৰৰ পৰা বিভিন্ন জিলাৰ সদৰলৈ দৈনিক বাছসেৱা পৰিচালনা কৰে।

ইয়াৰ লগতে অসমৰ তেজপুৰ আৰু গুৱাহাটী, মেঘালয়ৰ শ্বিলং আৰু নাগালেণ্ডৰ ডিমাপুৰলৈও বাছসেৱা আছে।[78][79] ২০০৭ চনৰ তথ্য অনুসৰি, কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ আৰ্থিক সাহায্যৰ ফলত ৰাজ্যখনৰ প্ৰতিখন গাঁও পথৰ সৈতে সংযুক্ত হৈছিল। প্ৰায় প্ৰতিখন সৰু চহৰত দৈনিক বাছসেৱাৰ সুবিধাসহ নিজস্ব বাছ আস্থান আছে। অসমৰ সৈতে উন্নত পথ যোগাযোগৰ ফলত বাণিজ্যও বৃদ্ধি পাইছে। ২০১৪ চনত পূব–পশ্চিম দিশত দুটা অতিৰিক্ত ঘাইপথৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়োৱা হৈছিল। ইয়াৰে এটা পাহাৰৰ নামনি অংশৰ ঔদ্যোগিক কৰিডৰ ঘাইপথ আৰু আনটো মেকমোহন ৰেখাৰ সমান্তৰাল সীমান্ত ঘাইপথ।[80][81] সীমান্ত ঘাইপথৰ প্ৰস্তাৱিত গতিপথৰ মানচিত্ৰও প্ৰকাশ কৰা হৈছিল।[82]

২০১৩ চনৰ শেষভাগত অৰুণাচল প্ৰদেশে প্ৰথম ৰেলপথ লাভ কৰে। অসমৰ মূল ৰে'লপথৰ হাৰমতীৰ পৰা অৰুণাচল প্ৰদেশৰ নাহৰলগুনলৈ নতুন সংযোগ ৰেলপথ মুকলি কৰা হৈছিল। ৩৩ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ ব্ৰডগজ ৰেলপথটোৰ নিৰ্মাণ ২০১২ চনত সম্পূৰ্ণ হৈছিল। অসমৰ মূল ৰেলপথটো ব্ৰডগজলৈ ৰূপান্তৰিত কৰাৰ পিছত নতুন সংযোগটো কাৰ্যক্ষম হৈছিল। ২০১৪ চনৰ ১২ এপ্ৰিলত নতুনকৈ নিৰ্মিত ২০ কিলোমিটাৰ হাৰমতী–নাহৰলগুন ৰেলপথৰ জৰিয়তে ইটানগৰ ভাৰতীয় ৰেলৱেৰ মানচিত্ৰত অন্তৰ্ভুক্ত হয়। সেইদিনা অসমৰ ডেকাৰগাঁৱৰ পৰা এখন ৰেল ইটানগৰৰ কেন্দ্ৰৰ পৰা প্ৰায় ১০ কিলোমিটাৰ দূৰৈৰ নাহৰলগুন ৰেল ষ্টেচনত উপস্থিত হৈছিল। মুঠ যাত্ৰাপথৰ দৈৰ্ঘ্য আছিল ১৮১ কিলোমিটাৰ।[83][84] ২০১৫ চনৰ ২০ ফেব্ৰুৱাৰীত নতুন দিল্লীৰ পৰা নাহৰলগুনলৈ প্ৰথমখন প্ৰত্যক্ষ ৰেলসেৱা আৰম্ভ হৈছিল। প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে এই সেৱাৰ শুভাৰম্ভ কৰিছিল। ভাৰত চৰকাৰে পৰৱৰ্তী সময়ত চীনৰ সীমান্তৰ ওচৰৰ টাৱাংলৈ ৰেলপথ সম্প্ৰসাৰণৰ পৰিকল্পনা কৰিছে।[85]

নৰ্থ ইষ্টাৰ্ণ ৰিজিঅ'নেল ইনষ্টিটিউট অৱ ছায়েন্স এণ্ড টেকন'লজিৰ শিক্ষাভৱন।
য়ুপিয়াত অৱস্থিত ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰযুক্তিবিদ্যা প্ৰতিষ্ঠান, অৰুণাচল প্ৰদেশৰ অস্থায়ী চৌহদ।

অৰুণাচল প্ৰদেশ চৰকাৰে বিবেকানন্দ কেন্দ্ৰৰ দৰে বেচৰকাৰী সংগঠনৰ সহযোগত ৰাজ্যখনৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ উন্নয়নৰ বাবে কাম কৰি আহিছে। ইয়াৰ ফলত ৰাজ্যখনৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে। ৰাজ্যখনৰ প্ৰধান বিশ্ববিদ্যালয়সমূহৰ ভিতৰত ৰাজীৱ গান্ধী বিশ্ববিদ্যালয় (পূৰ্বৰ অৰুণাচল বিশ্ববিদ্যালয়), ইন্দিৰা গান্ধী প্ৰযুক্তি আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞান বিশ্ববিদ্যালয় আৰু হিমালয়ান বিশ্ববিদ্যালয় অন্যতম। ৰাজীৱ গান্ধী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অধীনত নিয়মীয়া স্নাতক পাঠ্যক্ৰম, শিক্ষক শিক্ষা, স্বাস্থ্যবিজ্ঞান আৰু নাৰ্ছিং শিক্ষাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত ৩৬খন প্ৰতিষ্ঠান আছে। এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহ চৰকাৰী আৰু ব্যক্তিগত উভয় খণ্ডৰ অধীনত পৰিচালিত।

ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম মহাবিদ্যালয় জৱাহৰলাল নেহৰু মহাবিদ্যালয় ১৯৬৪ চনত পাচিঘাটত স্থাপিত হৈছিল। ২০১৪ চনত ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম কাৰিকৰী বিশ্ববিদ্যালয় নৰ্থ ইষ্ট ফ্ৰন্টিয়াৰ টেকনিকেল ইউনিভাৰ্চিটি (NEFTU) স্থাপন কৰা হয়। এই বিশ্ববিদ্যালয়খন পশ্চিম ছিয়াং জিলাৰ আলংত ভাৰতীয় অটোমোবাইল ছ'চাইটি, নতুন দিল্লীৰ উদ্যোগত স্থাপিত হৈছিল। ৰাজ্যখনত নৰ্থ ইষ্টাৰ্ণ ৰিজিঅ'নেল ইনষ্টিটিউট অৱ ছায়েন্স এণ্ড টেকন'লজি](NERIST) নামৰ এখন ডিমড বিশ্ববিদ্যালয়ো আছে। ইয়াৰ লগতে ২০১০ চনৰ ১৮ আগষ্টত স্থাপিত ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰযুক্তিবিদ্যা প্ৰতিষ্ঠান, অৰুণাচল প্ৰদেশ (NIT) ইটানগৰৰ সদৰ য়ুপিয়াত অৱস্থিত।[86]

জিৰোৰ ছেইণ্ট ক্লেৰেট মহাবিদ্যালয়।

NERIST-এ কাৰিকৰী আৰু ব্যৱস্থাপনা শিক্ষাৰ উচ্চ পৰ্যায়ত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। কাৰিকৰী শিক্ষা সঞ্চালকালয়ে প্ৰতি বছৰে পৰীক্ষা অনুষ্ঠিত কৰে, যাতে উত্তীৰ্ণ শিক্ষাৰ্থীসকলে আন ৰাজ্যত উচ্চশিক্ষা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে। ইংৰাজী খচৰাত উল্লেখিত ৰাষ্ট্ৰীয় মূল্যায়ন আৰু স্বীকৃতি পৰিষদ (NAAC)ৰ স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত আছে—

  • জৱাহৰলাল নেহৰু মহাবিদ্যালয়, পাচিঘাট — A গ্ৰেড
  • ছেইণ্ট ক্লেৰেট মহাবিদ্যালয়, জিৰো — A গ্ৰেড
  • ইন্দিৰা গান্ধী চৰকাৰী মহাবিদ্যালয়, তেজু — B++ গ্ৰেড
  • ৰাজীৱ গান্ধী বিশ্ববিদ্যালয় — B গ্ৰেড
  • ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰযুক্তিবিদ্যা প্ৰতিষ্ঠান, অৰুণাচল প্ৰদেশ — B গ্ৰেড
  • দেৰা নাটুং চৰকাৰী মহাবিদ্যালয়, ইটানগৰ — B গ্ৰেড
  • চৰকাৰী মহাবিদ্যালয়, বমডিলা — B গ্ৰেড
  • ডনি-পল' চৰকাৰী মহাবিদ্যালয়, কামকি — B গ্ৰেড
  • ৰাংফ্ৰা চৰকাৰী মহাবিদ্যালয়, চাংলাং — C গ্ৰেড

দেওমালিৰ ৱাংচা ৰাজকুমাৰ চৰকাৰী মহাবিদ্যালয় ৰাজ্যখনৰ দক্ষিণ-পূব অংশৰ একমাত্ৰ মহাবিদ্যালয় হিচাপে ইংৰাজী খচৰাত উল্লেখ আছে। ইয়াত টিৰাপ, চাংলাং আৰু লংডিং জিলাৰ শিক্ষাৰ্থীসকলে শিক্ষা গ্ৰহণ কৰে।[87] ৰাজ্যখনত বৌদ্ধ ধৰ্মীয় সংস্থাৰ অধীনত পৰিচালিত পালি বিদ্যাপীঠৰ দৰে শিক্ষানুষ্ঠানো আছে। এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহত সাধাৰণ শিক্ষাৰ লগতে পালি আৰু খামতি লিপিও শিক্ষা দিয়া হয়। অৰুণাচল প্ৰদেশত নিজস্ব লিপি থকা একমাত্ৰ জনগোষ্ঠী হিচাপে খামতিসকলক ইংৰাজী খচৰাত উল্লেখ কৰা হৈছে। লোহিত জিলাৰ বিভিন্ন স্থানত ধৰ্মীয় গ্ৰন্থৰ পুথিভঁৰাল আছে। ইয়াৰ ভিতৰত বৃহত্তম পুথিভঁৰালটো চৌখামত অৱস্থিত। ৰাজ্যখনত দুখন পলিটেকনিক প্ৰতিষ্ঠান আছে। ২০০২ চনত স্থাপিত ৰাজীৱ গান্ধী চৰকাৰী পলিটেকনিক ইটানগৰত আৰু ২০০৬ চনত স্থাপিত টমি পলিটেকনিক মহাবিদ্যালয় বাছাৰত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰি আইন শিক্ষাৰ বাবে ইটানগৰৰ ব্যক্তিগত খণ্ডৰ অৰুণাচল ল' একাডেমী আৰু ইটানগৰৰ জোটেত অৱস্থিত চৰকাৰী জাৰবম গামলিন চৰকাৰী আইন মহাবিদ্যালয় আছে। উদ্যানপালন আৰু বনবিদ্যা মহাবিদ্যালয় ইম্ফলৰ কেন্দ্ৰীয় কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে সংযুক্ত।

ৰাজনীতি

[সম্পাদনা কৰক]

২০১৬ চনৰ এপ্ৰিলৰ পৰা ডিচেম্বৰলৈ অৰুণাচল প্ৰদেশে এক ৰাজনৈতিক সংকটৰ সন্মুখীন হৈছিল। ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ মুখ্যমন্ত্ৰী নাবাম টুকীয়ে ২০১১ চনৰ ১ নৱেম্বৰত জাৰবম গামলিনৰ স্থানত মুখ্যমন্ত্ৰীৰ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁ ২০১৬ চনৰ জানুৱাৰীলৈ এই পদত আছিল। ২০১৬ চনৰ ৰাজনৈতিক সংকটৰ পিছত ৰাজ্যখনত ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন জাৰি কৰা হৈছিল আৰু তেওঁৰ মুখ্যমন্ত্ৰিত্বৰ কাৰ্যকালৰ অন্ত পৰিছিল। ২০১৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰীত ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ে অযোগ্য ঘোষণা কৰা ১৪জন বিধায়কক পুনৰ পদত বাহাল ৰখাৰ পিছত কালিখো পুল মুখ্যমন্ত্ৰী হৈছিল। ২০১৬ চনৰ ১৩ জুলাইত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ৰাজ্যপাল জে. পি. ৰাজখোৱাই বিধানসভাৰ অধিৱেশন ২০১৬ চনৰ ১৪ জানুৱাৰীৰ পৰা ২০১৫ চনৰ ১৬ ডিচেম্বৰলৈ আগুৱাই নিয়াৰ নিৰ্দেশ বাতিল কৰিছিল। এই নিৰ্দেশৰ ফলত অৰুণাচল প্ৰদেশত ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন জাৰি কৰা হৈছিল। উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ সিদ্ধান্ত অনুসৰি ২০১৬ চনৰ ১৩ জুলাইত নাবাম টুকীক পুনৰ মুখ্যমন্ত্ৰী হিচাপে বাহাল ৰখা হয়। কিন্তু বিধানসভাত আস্থা ভোটৰ কেইঘণ্টামান আগতে ১৬ জুলাইত তেওঁ মুখ্যমন্ত্ৰী পদৰ পৰা পদত্যাগ কৰে। তাৰ পিছত পেমা খান্দু কংগ্ৰেছৰ মুখ্যমন্ত্ৰী হয়। ২০১৬ চনৰ ছেপ্টেম্বৰত পেমা খান্দুৱে সংখ্যাগৰিষ্ঠ বিধায়কৰ সৈতে পিপলছ পাৰ্টি অৱ অৰুণাচলত যোগদান কৰে।

তাৰ পিছত ২০১৬ চনৰ ডিচেম্বৰত তেওঁ সংখ্যাগৰিষ্ঠ বিধায়কৰ সৈতে ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টিত যোগদান কৰে। অৰুণাচল প্ৰদেশ উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ মুকলি স্থানত মলত্যাগমুক্ত (ODF) মৰ্যাদা লাভ কৰা দ্বিতীয়খন ৰাজ্য হয়।[88] ২০১৭, ২০২১ আৰু ২০২৩ চনত চীনে অৰুণাচল প্ৰদেশৰ বিভিন্ন স্থানৰ নাম চীনা আৰু তিব্বতী ভাষাত সলনি কৰাৰ তালিকা প্ৰস্তুত কৰিছিল। চীনে এই অঞ্চলসমূহক দক্ষিণ তিব্বতৰ অংশ আৰু চীনৰ অবিচ্ছেদ্য ভূখণ্ড বুলি দাবী কৰে। এই নাম সলনিৰ প্ৰস্তাৱসমূহত ১১টা স্থান অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত পৰ্বতশৃংগ, নদী আৰু জনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চল আছিল।[89] ভাৰত চৰকাৰে অৰুণাচল প্ৰদেশৰ ভূখণ্ডৰ ওপৰত চীনৰ দাবী প্ৰত্যাখ্যান কৰি আহিছে। ভাৰত আৰু চীন উভয়েই সীমান্তত সামৰিক উপস্থিতি বৃদ্ধি কৰিছে।[90] ২০২৩ চনৰ ২৮ আগষ্টত চীন গণপ্ৰজাতন্ত্ৰৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদ মন্ত্ৰালয়ে এখন নতুন মানক মানচিত্ৰ প্ৰকাশ কৰে। এই মানচিত্ৰত অৰুণাচল প্ৰদেশক চীনৰ অংশ হিচাপে দেখুওৱা হৈছিল। ইয়াৰ লগতে আন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে বিবাদিত ভূমি আৰু জলভাগসমূহকো চীনৰ ভূখণ্ড হিচাপে দেখুওৱা হৈছিল।[89]

ৰাজ্যিক প্ৰতীকসমূহ

[সম্পাদনা কৰক]
প্ৰতীকনামছবি
ৰাজ্যিক মোহৰঅৰুণাচল প্ৰদেশৰ মোহৰ
ৰাজ্যিক প্ৰাণীমিথুন (Bos frontalis)
ৰাজ্যিক চৰাইধনেশ (Buceros bicornis)
ৰাজ্যিক ফুলকপৌফুল (Rhynchostylis retusa)
ৰাজ্যিক গছহলং (Dipterocarpus retusus)[91]

ভৌগোলিক সূচক

[সম্পাদনা কৰক]

অৰুণাচল প্ৰদেশৰ খাও টাই বা খামতি চাউলে ২০২৩ চনৰ ৩ অক্টোবৰত ভাৰত চৰকাৰৰ ভৌগোলিক সূচক পঞ্জীয়নৰ অধীনত GI মৰ্যাদা লাভ কৰে। এই স্বীকৃতি ২০৩১ চনৰ ১২ ডিচেম্বৰলৈ বৈধ।[92] লোহিত জিলাৰ নামছাই অৰ্গেনিক স্পাইচেছ এণ্ড এগ্ৰিকালচাৰেল প্ৰডিউচাৰ কোম্পানী লিমিটেডে খাও টাই চাউলৰ GI পঞ্জীয়নৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল। ২০২১ চনৰ ডিচেম্বৰত আবেদন দাখিল কৰাৰ পিছত ২০২৩ চনত চেন্নাইস্থিত ভৌগোলিক সূচক পঞ্জীয়নে এই চাউলক GI স্বীকৃতি প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ ফলত অৰুণাচল প্ৰদেশ খাও টাই (খামতি ৰাইচ) নামটো সেই অঞ্চলত উৎপাদিত চাউলৰ বাবে সংৰক্ষিত হয়। ই অৰুণাচল প্ৰদেশৰ GI স্বীকৃতি লাভ কৰা প্ৰথম চাউলৰ প্ৰকাৰ আৰু ৰাজ্যখনৰ GI স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত সামগ্ৰীৰ তৃতীয় প্ৰকাৰ। GI স্বীকৃতিয়ে এই চাউলৰ অবৈধ বিক্ৰী আৰু বিপণনৰ বিৰুদ্ধে আইনী সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে আৰু ইয়াক এক পৃথক পৰিচয় দিয়ে।

  1. ↑ শদিয়াত প্ৰথম লিপিবদ্ধ চুতীয়া বিদ্ৰোহ ১৫২৭ খ্ৰীষ্টাব্দত সংঘটিত হৈছিল। এই বিদ্ৰোহত দিহিঙীয়া গোহাঁই নিহত হৈছিল। ১৫২৯ খ্ৰীষ্টাব্দত ইয়াতকৈ বৃহৎ বিদ্ৰোহ সংঘটিত হৈছিল, য'ত চন্দনগিৰি, দৈথাং, মৰঙ্কাও আৰু দিবাং–লোহিত সীমান্ত অঞ্চলত যুদ্ধ হৈছিল।[7][8] ষোড়শ শতিকাত আৰু কেইবাটাও চুতীয়া বিদ্ৰোহ আৰু আক্ৰমণৰ উল্লেখ পোৱা যায়। ইয়াৰ ভিতৰত ১৫৫০–১৫৫৩ খ্ৰীষ্টাব্দত শদিয়াত কংশপাত্ৰৰ নেতৃত্বত সংঘটিত বিদ্ৰোহ আৰু ১৫৭২ খ্ৰীষ্টাব্দত সেনাপতি উপাধিধাৰী এজন নেতাৰ অধীনত সংঘটিত আন এটা বিদ্ৰোহ উল্লেখযোগ্য।[8](Khanikar 2003:96–97)(Baruah 2007:179–186) এই ঘটনাসমূহে পূৰ্বৰ চুতীয়া সীমান্ত অঞ্চল আহোম ৰাজ্যত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো তাৎক্ষণিক নহৈ দীৰ্ঘকালজোৰা আছিল বুলি সূচায়। চুতীয়াসকলৰ প্ৰতিৰোধ কেৱল ষোড়শ শতিকাতেই সীমাবদ্ধ নাছিল। ১৬৬৫ খ্ৰীষ্টাব্দত উত্তৰ সীমান্তত মিৰি আৰু ডফলাসকলৰ সৈতে চুতীয়া গোটসমূহেও এটা বিদ্ৰোহত যোগদান কৰা বুলি উল্লেখ পোৱা যায়।[9][10]
  2. ↑ Lohit District Gazetteer অনুসৰি, চুতীয়াসকল নিজৰ পূৰ্বৰ গৃহভূমিৰ পৰা অন্তৰ্ধান হোৱাৰ সময়ৰ সৈতে শদিয়া অঞ্চললৈ প্ৰাৰম্ভিক মিচিমি প্ৰব্ৰজনকাৰীসকলৰ আগমনৰ সময়ৰ মিল থকা যেন লাগে।[11] অৱশ্যে সীমান্ত অঞ্চলৰ পৰিৱৰ্তন কেৱল এটা জনগোষ্ঠীৰ মাজতেই সীমাবদ্ধ নাছিল। চুতীয়া যুদ্ধসমূহৰ পিছত আহোমসকলে পশ্চিম দিশে নিজৰ কৰ্তৃত্ব বিস্তাৰ কৰাৰ লগে লগে ওচৰৰ পাহাৰসমূহত বসবাস কৰা মিচিমি, আদি, মিৰি (মিচিং), নিশি আৰু অকা জনগোষ্ঠীৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষ সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিছিল।[12] গেজেটিয়াৰখনত লগতে উল্লেখ আছে যে নিশি (সেই সময়ত সাধাৰণতে ডফলা নামেৰে পৰিচিত), অকা, মিৰি আৰু উত্তৰ সীমান্তৰ আন জনগোষ্ঠীসমূহে সমতল ভূমিৰ নিৰ্দিষ্ট গাঁৱৰ সৈতে সম্পৰ্কিত পোচা অধিকাৰ লাভ কৰিছিল। আনহাতে আহোম প্ৰশাসনৰ সৈতে মিচিমিসকলৰ সম্পৰ্ক মূলতঃ কৰ, বাণিজ্য আৰু সীমান্তৱৰ্তী বসতিৰ ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে নিয়ন্ত্ৰিত হৈছিল।[12]
  3. ↑ খামতিসকলে পাটকাই পাৰ হৈ প্ৰায় ১৭৫১ খ্ৰীষ্টাব্দত টেঙাপানী অঞ্চলত বসতি স্থাপন কৰিছিল। অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষভাগত তেওঁলোকৰ পিছত চিংফৌসকল আহিছিল। আহোম শাসনৰ অন্তিম কালৰ ৰাজনৈতিক অস্থিৰতাৰ সময়ত তেওঁলোকে বুঢ়ীদিহিং, ন-দিহিং আৰু টেঙাপানী অঞ্চলৰ কিছুমান অংশলৈ বিস্তাৰ লাভ কৰিছিল।[13][14]

তথ্য সংগ্ৰহ

[সম্পাদনা কৰক]
  1. ↑ ঊষা শৰ্মা (২০০৫). Discovery of North-East India. মিট্টল প্ৰকাশ. পৃষ্ঠা. ৬৫. ISBN 9788183240345.
  2. ↑ "Arunachal Pradesh - The Land of the Rising Sun". ইণ্ডিহিলচ.কম. Archived from the original on 2007-10-15. https://web.archive.org/web/20071015145927/http://indyahills.com/arnp/। আহৰণ কৰা হৈছে: ২০১০-১০-০৬.
  3. ↑ Sharma, Usha (2005). Discovery of North-East India. Mittal Publications. পৃষ্ঠা. 65. ISBN 978-81-8324-034-5.
  4. ↑ Gogoi, Nityananda (1994). Historical Geography of Medieval Assam (PhD thesis). Gauhati University. pp. 21–22. https://www.scribd.com/document/628543688/241008-2. "During the days of his successors, this kingdom[Chutia], at times, included besides the regions as mentioned above, also a part of the hilly province of present Arunachal Pradesh inclusive of Itānagar, its present capital, and its adjacent territories in the Brahmaputra valley as far west as to the river Bargāng near Biswanath in the Sonitpur District. Similar marks on stones found in the old archaeological ruins in Sadiyā, on the bank of the Buroi river and in the Naxāpāhār at the confluence of the Bargāng and the Dikal rivers inside Arunachal Pradesh, support this belief."
  5. ↑ Gogoi, Nityananda (1994). Historical Geography of Medieval Assam (PhD thesis). Gauhati University. pp. 21–22. https://www.scribd.com/document/628543688/241008-2. "Moreover, the inscriptions like the Dhenukhanā Copper Plate of Satyanārāyan of Śaka 1314 (1392 A.D.), the Barmutiyā Bil Copper Plate of the prince Dharmanārāyan a son of Satyanarayan of Śaka 1314, the Ghilāmorā Copper Plate of Laksminārāyan of Śaka 1323 (1401 A.D.), the Chepākhowā Copper Plate of Śaka 1350 (1428 A.D.) and the Pāyā-tāmreswari Temple Inscription of Mukta (Yuva) Dharmanārāyan of Śaka 1364 (1442 A.D.), also confirm that this line of kings had their capital at Sadiyā or Sadhayāpur and they ruled once an extensive country comprising a part of Upper Assam and Arunachal Pradesh, at least in the last part of the 14th century and the first part of the 15th century A.D."
  6. ↑ Nath, D. (2013), "State Formation in the Peripheral Areas: A Study of the Chutiya Kingdom in the Brahmaputra Valley", Early States in North East India, প্ৰকাশক Delhi: Regency Publications, p. 27, ISBN 978-81-89233-86-0, "In the main, however, their territory was confined to the river valleys of the Suvansiri, Brahmaputra, Lohit, and the Dihing and hardly extended to the hills at its zenith."
  7. ↑ Barua, Golap Chandra (1930). Ahom-Buranji: From the Earliest Time to the End of Ahom Rule. প্ৰকাশক Calcutta: Baptist Mission Press. পৃষ্ঠা. 60–64. https://ocrdigitalfile.nvli.in/cslrepository/4028/RB860-ocr.pdf. [সংযোগবিহীন উৎস]
  8. 1 2 Choudhury, S. Dutta, ed (1978). Gazetteer of India: Arunachal Pradesh, Lohit District. Government of Arunachal Pradesh. পৃষ্ঠা. 41–42.
  9. ↑ (Khanikar 2003:97–98)
  10. ↑ (Baruah 2007:224–230)
  11. ↑ Choudhury, S. Dutta, ed (1978). Gazetteer of India: Arunachal Pradesh, Lohit District. Government of Arunachal Pradesh. পৃষ্ঠা. 41.
  12. 1 2 Choudhury, S. Dutta, ed (1978). Gazetteer of India: Arunachal Pradesh, Lohit District. Government of Arunachal Pradesh. পৃষ্ঠা. 41–43. https://arunachalpradesh.gov.in/images/Gazetteer/lohit.pdf.
  13. ↑ "History". Government of Arunachal PradeshDistrict Namsai. https://namsai.nic.in/history/। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 September 2026.
  14. ↑ Choudhury, S. Dutta, ed (1978). Gazetteer of India: Arunachal Pradesh, Lohit District. Government of Arunachal Pradesh. পৃষ্ঠা. 44–45. https://arunachalpradesh.gov.in/images/Gazetteer/lohit.pdf.
  15. ↑ Ghosh, Nabajyoti (2024). "The Friends Who Never Were: “Reclamation” in British India’s Northeast Frontier, 1820s–1860s". South Asia Multidisciplinary Academic Journal খণ্ড 33. doi:10.4000/14clz. https://journals.openedition.org/samaj/9907.
  16. ↑ "Idu Mishmi". Government of Arunachal PradeshDistrict Lower Dibang Valley. https://roing.nic.in/culture-heritage/idu-mishmi/। আহৰণ কৰা হৈছে: 28 September 2026.
  17. ↑ (Mizuno & Tenpa 2015:15–16)
  18. ↑ (Mizuno & Tenpa 2015:16)
  19. 1 2 (Mizuno & Tenpa 2015:16–17)
  20. ↑ (Mizuno & Tenpa 2015:27)
  21. ↑ (Eilmer 2014:127)
  22. 1 2 (Das 1998:38)
  23. ↑ Xiaoming Zhang (2004). China's Tibet. 五洲传播出版社. পৃষ্ঠা. 23. ISBN 7-5085-0608-1. https://archive.org/details/chinastibet0000zhan. "According to historical records, in the 7th century and thereafter, Lhoyu fell under the jurisdiction of the Tubo Kingdom and of the local government of Tibet"
  24. 1 2 3 (Mizuno & Tenpa 2015:32)
  25. ↑ Richardson 1984, পৃষ্ঠা. 210.
  26. 1 2 Land and Landlock, Part Misc (a) (i), Series-24, Arunachal Pradesh. Office of the Registrar General and Census Commissioner, India. https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/30996/download/34177/26096_1971_MOD.pdf.
  27. 1 2 3 4 Traditional Self-governing Political Institutions in Arunachal Pradesh—Typologies, Characteristics and Relevance. Rajiv Gandhi University. Archived from the original on 2025-05-13. https://web.archive.org/web/20250513201801/https://rgu.ac.in/wp-content/uploads/2023/06/MAPOLS-408.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-10-25.
  28. ↑ Koyu, Jumri; Singh, Pradeep (2020). "KEBANG: A Self-Governing Indigenous Institution of the Adi Tribe of Arunachal Pradesh". Indian Journal of Law and Justice খণ্ড 11 (2): 267–285. Archived from the original on 2023-12-04. https://web.archive.org/web/20231204034017/https://ir.nbu.ac.in/handle/123456789/3683। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-10-25.
  29. ↑ Handbook on Panchayati Raj System in Arunachal Pradesh (Report). Government of Arunachal Pradesh. Archived from the original on 2026-06-11. https://web.archive.org/web/20260611134228/https://sirdpr.arunachal.gov.in/public/upload/document/training/Handbook_on_Panchayati_Raj_System_in_Arunachal_Pradesh.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 2026-10-25.
  30. ↑ Wangsa, John; Panigrahi, P. K. (2023). "Indigenous Tribal Chieftainship Among the Wanchos of Arunachal Pradesh". Aryan Culture খণ্ড 32: 48–66. https://aryanculture.org/records/5138.
  31. ↑ State Gazetteer of Arunachal Pradesh (2010), পৃষ্ঠা. 1–2.
  32. ↑ Baruah, Swarnalata (2004). Chutia Jaatir Buranji. প্ৰকাশক Guwahati: Banalata Publications.
  33. 1 2 "Tourism". https://roing.nic.in/tourism/। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 June 2020.
  34. ↑ "Indian Archaeology 1996–97: A Review". http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201996_97%20A%20Review.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 June 2020.
  35. ↑ Borah, D. K., Archaeological Ruins of Naksabat, p. 32.
  36. ↑ "Ita Fort". itanagar.nic.in. https://itanagar.nic.in/tourist-place/ita-fort/। আহৰণ কৰা হৈছে: 17 December 2022.
  37. ↑ Barua, Rai K. L. (27 January 1933). "Early History of Kamarupa". http://archive.org/details/in.gov.ignca.2613.
  38. ↑ List of Archaeological Sites and Monuments in Arunachal Pradesh (Report). Directorate of Research, Department of Cultural Affairs, Government of Arunachal Pradesh.
  39. ↑ District Census Handbook: Lohit. Directorate of Census Operations, Arunachal Pradesh. 2001. পৃষ্ঠা. 24.
  40. ↑ Thakur, A. K. (2004). "Pre-Historic Archaeological Remains of Arunachal Pradesh and People's Perception: An Overview". Proceedings of the Indian History Congress খণ্ড 65: 1185–1196.
  41. ↑ "Chattopadhyay, S., History and Archaeology of Arunachal Pradesh, p. 71". https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/159414/8/08_chapter%203.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 June 2020.
  42. ↑ "Archaeology: Directorate of Research". arunachal.gov.in. https://research.arunachal.gov.in/?page_id=178। আহৰণ কৰা হৈছে: 21 June 2026.
  43. 1 2 3 4 "District Census Handbook: Lower Dibang Valley". https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_A/12/1214_PART_A_DCHB_LOWER%20DIBANG%20VALLEY.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 22 August 2020.
  44. ↑ "Chattopadhyay, S., History and Archaeology of Arunachal Pradesh, p. 76". https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/159414/8/08_chapter%203.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 22 August 2020.
  45. ↑ S. F. Hannay. "Notes on Ancient Temples and Other Remains in the Vicinity of Sadiya". https://www.biodiversitylibrary.org/item/124005#page/581/mode/1up। আহৰণ কৰা হৈছে: 22 August 2020.
  46. ↑ Dhar, O. N.; Nandargi, S. (1 June 2004). "Rainfall Distribution over the Arunachal Pradesh Himalayas". Weather খণ্ড 59 (6): 155–157. doi:10.1256/wea.87.03.
  47. ↑ Choudhury, A. U. (2006). A Pocket Guide to the Birds of Arunachal Pradesh. প্ৰকাশক Guwahati: Gibbon Books and The Rhino Foundation for Nature in North East India. ISBN 81-900866-5-0.
  48. ↑ Choudhury, A. U. (2003). The Mammals of Arunachal Pradesh. প্ৰকাশক New Delhi: Regency Publications. ISBN 978-81-87498-80-3.
  49. ↑ Mittermeier, Russell A. (2004). Hotspots Revisited. Cemex.
  50. ↑ Potapov, Peter; Hansen, Matthew C.; Laestadius, Lars; Turubanova, Svetlana; Yaroshenko, Alexey; Thies, Christoph; Smith, Wynet; Zhuravleva, Ilona et al. (2017). "The Last Frontiers of Wilderness: Tracking Loss of Intact Forest Landscapes from 2000 to 2013". Science Advances খণ্ড 3 (1). doi:10.1126/sciadv.1600821.
  51. ↑ "Protected Areas". Department of Forests and Environment, Government of Arunachal Pradesh. http://arunachalforests.gov.in/protected_areas.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 June 2021.
  52. ↑ Hansen, M. C.; Potapov, P. V.; Moore, R.; Hancher, M.; Turubanova, S. A.; Tyukavina, A.; Thau, D.; Stehman, S. V. et al. (2013). "High-Resolution Global Maps of 21st-Century Forest Cover Change". Science খণ্ড 342 (6160): 850–853. doi:10.1126/science.1244693. https://archive.org/details/sim_science_2013-11-15_342_6160/page/850.
  53. ↑ "Official Web Page of Government of Arunachal Pradesh". Government of Arunachal Pradesh. http://arunachalpradesh.gov.in/bio.htm.
  54. ↑ Kala, C. P. (2005). "Ethnomedicinal Botany of the Apatani in the Eastern Himalayan Region of India". Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine খণ্ড 1. doi:10.1186/1746-4269-1-11.
  55. ↑ Champion, H. G.; Seth, Shiam Kishore (1968). A Revised Survey of the Forest Types of India. https://archive.org/details/revisedsurveyoff0000sirh.
  56. ↑ "Flora and Fauna". Department of Forests and Environment, Government of Arunachal Pradesh. http://arunachalforests.gov.in/wildlife_special.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 7 June 2021.
  57. ↑ Choudhury, A. U. (2013). "Description of a New Subspecies of Hoolock Gibbon Hoolock hoolock from North East India". The Newsletter and Journal of the Rhino Foundation for Nature in North East India খণ্ড 9: 49–59.
  58. ↑ Choudhury, A. U. (2007). "A New Flying Squirrel of the Genus Petaurista Link from Arunachal Pradesh in North-East India". The Newsletter and Journal of the Rhino Foundation for Nature in North East India খণ্ড 7: 26–32.
  59. ↑ Choudhury, A. U. (2009). "One More New Species of Giant Flying Squirrel of the Genus Petaurista Link, 1795 from Arunachal Pradesh in North-East India". The Newsletter and Journal of the Rhino Foundation for Nature in North East India খণ্ড 8: 27–35.
  60. ↑ Choudhury, A. U. (2013). "Description of a New Species of Giant Flying Squirrel of the Genus Petaurista Link, 1795 from Siang Basin, Arunachal Pradesh in North East India". The Newsletter and Journal of the Rhino Foundation for Nature in North East India খণ্ড 9: 30–38.
  61. ↑ "Census of India – Religious Composition". Government of India, Ministry of Home Affairs. http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 27 August 2015.
  62. ↑ Katiyar, Prerna (19 November 2017). "How Churches in Arunachal Pradesh Are Facing Resistance over Conversion of Tribals". The Economic Times. https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/how-churches-in-arunachal-pradesh-are-facing-resistance-over-conversion-of-tribals/articleshow/61703687.cms.
  63. ↑ "Theravada Buddhist Monasteries of Arunachal Pradesh: A Study of Art and Visual Culture". Sahapedia. https://www.sahapedia.org/theravada-buddhist-monasteries-arunachal-pradesh-study-art-and-visual-culture। আহৰণ কৰা হৈছে: 24 June 2022.
  64. ↑ Bansal, Samarth; Ramachandran, Smriti Kak (8 March 2017). "Christian Population on the Rise in Arunachal Pradesh, Manipur". Hindustan Times. https://www.hindustantimes.com/india-news/christian-population-on-the-rise-in-arunachal-pradesh-manipur/story-8Go2uITu2BLFJ547MPwohM.html.
  65. ↑ "Census of India: Population by Mother Tongue, Arunachal Pradesh". Office of the Registrar General and Census Commissioner, India. https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10194/download/13306/DDW-C16-STMT-MDDS-1200.XLSX। আহৰণ কৰা হৈছে: 10 August 2022.
  66. ↑ "How Hindi Became the Language of Choice in Arunachal Pradesh". Scroll.in. 22 August 2014. https://scroll.in/article/675419/how-hindi-became-the-language-of-choice-in-arunachal-pradesh.
  67. ↑ "C-17: Population by Bilingualism and Trilingualism, Arunachal Pradesh – 2011". Office of the Registrar General and Census Commissioner, India. https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10274/download/13386/DDW-C17-1200.XLSX.
  68. ↑ "Census of India: Provisional Population Tables – Census 2011". Census of India. http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/Table-2(3)_literacy.pdf। আহৰণ কৰা হৈছে: 11 April 2011.
  69. ↑ "Arunachal Pradesh Districts". Government of Arunachal Pradesh. https://www.arunachalpradesh.gov.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 22 December 2025.
  70. ↑ "Arunachal Pradesh Economy". http://www.thisismyindia.com/arunachal-pradesh/arunachal-pradesh-economy.html.
  71. ↑ "Economy of Arunachal Pradesh". http://www.mapsofindia.com/arunachal-pradesh/economy.html। আহৰণ কৰা হৈছে: 26 November 2016.
  72. ↑ "Massive Dam Plans for Arunachal". India Together. 17 February 2008. http://www.indiatogether.org/2008/feb/env-arunachal.htm.
  73. ↑ "India Pre-empts Chinese Design in Arunachal". The New Indian Express. http://newindianexpress.com/nation/article53042.ece.
  74. ↑ "PMO Ends Tussle between AAI and Arunachal". The Hindu. 28 July 2012. https://www.thehindu.com/news/national/other-states/pmo-ends-tussle-between-aai-and-arunachal/article3696836.ece.
  75. ↑ "IndiGo Commences Operations from Donyi Polo Airport, Itanagar". IndiGo. 28 November 2022. https://www.goindigo.in/press-releases/indigo-commences-operations-from-donyi-polo-airport-itanagar.html.
  76. ↑ "Arunachal's First Commercial Flight Lands at Pasighat Airport". The Times of India. 22 May 2018. https://timesofindia.indiatimes.com/city/itanagar/arunachals-first-commercial-flight-lands-at-pasighat-airport/articleshow/64271968.cms.
  77. ↑ "Govt Considering Setting up of 3 Greenfield Airports in NE". The Hindu BusinessLine. 13 August 2014. http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/logistics/govt-considering-setting-up-of-3-greenfield-airports-in-ne/article6312413.ece.
  78. ↑ "Itanagar-Dimapur Bus Service Flagged Off". The Times of India. 25 December 2016. https://timesofindia.indiatimes.com/city/guwahati/itanagar-dimapur-bus-service-flagged-off/articleshow/56168153.cms.
  79. ↑ "Night Coach Bus Services Introduced". Government of Arunachal Pradesh. http://www.arunachalpradesh.gov.in/csp_ap_portal/night-bus-service-again.html.
  80. ↑ "Top Officials to Meet to Expedite Road Building along China Border". The Times of India. 16 October 2014. https://timesofindia.indiatimes.com/india/Top-officials-to-meet-to-expedite-road-building-along-China-border/articleshow/44831871.cms.
  81. ↑ "Indian Government Plans Highway along Disputed China Border". The Diplomat. 2014. https://thediplomat.com/2014/10/indian-government-plans-highway-along-disputed-china-border/.
  82. ↑ "Proposed Frontier Highway Alignment". https://www.tribuneindia.com/2014/20141016/nat7.jpg.
  83. ↑ "Arunachal Pradesh Capital Itanagar Put on India's Railway Map". Indiatimes. 8 April 2014. http://www.indiatimes.com/lifestyle/travel/arunachal-pradesh-capital-itanagar-put-on-indias-railway-map-139950.html.
  84. ↑ "Arunachal Pradesh Now on Railway Map, Train Reaches Naharlagun". The Economic Times. 12 April 2014. Archived from the original on 2014-08-19. https://web.archive.org/web/20140819090627/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-04-12/news/49080232_1_harmuti-railway-map-arunachal-pradesh.
  85. ↑ Kalita, Prabin (20 February 2015). "Modi to Flag Off First Train from Arunachal to Delhi". The Times of India. https://timesofindia.indiatimes.com/india/Modi-to-flag-off-first-train-from-Arunachal-to-Delhi/articleshow/46307403.cms.
  86. ↑ "NIT Arunachal Pradesh, Government of India". http://www.nitap.in। আহৰণ কৰা হৈছে: 30 April 2019.
  87. ↑ "Wangcha Rajkumar Government College". https://www.wrgcollege.edu.in/। আহৰণ কৰা হৈছে: 13 September 2023.
  88. ↑ "Arunachal Becomes 2nd NE State to Achieve ODF Status". The Times of India. 3 January 2018. https://timesofindia.indiatimes.com/city/guwahati/arunachal-becomes-2nd-ne-state-to-achieve-odf-status/articleshow/62348405.cms.
  89. 1 2 "China Provokes India, Includes Arunachal Pradesh, Aksai Chin in New Standard Map". Himalayan Times: পৃষ্ঠা 3. 30 August 2023.
  90. ↑ "Arunachal Pradesh: India Rejects China's Attempt to Rename Disputed Places". BBC News. 4 April 2023. https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65134534.
  91. ↑ "Arunachal Pradesh Symbols". Government of India. Archived from the original on 27 November 2017. https://web.archive.org/web/20171127114512/http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol.php। আহৰণ কৰা হৈছে: 19 November 2017.
  92. ↑ "18 Lesser-Known GI-Certified Products of Arunachal Pradesh". The Times of India. 3 March 2024. https://timesofindia.indiatimes.com/etimes/trending/18-lesser-known-gi-certified-products-of-arunachal-pradesh/photostory/108183979.cms.

বাহ্যিক সংযোগ

[সম্পাদনা কৰক]